Dzisiaj jest Światowy Dzień Osteoporozy: 20.10

Fizyczne czynniki środowiska pracy wpływające na płodność kobiet.07.03.2010

autor: Joanna Taraszkiewicz
słowa kluczowe: płodność

Środowisko pracy to całościowy układ warunków (materialnych i niematerialnych), wśród których odbywa się praca. Warunki te mogą dwojako wpływać na organizm: całościowo lub na poszczególne narządy, układy. Przykładem oddziaływania ogólnego jest np. wpływ hałasu – oddziałuje on nie tylko na narząd słuchu, ale także na ośrodkowy układ nerwowy. Oddziaływanie na cały układ to np. oddziaływanie wibracji na układ mięśniowy. Środowisko pracy może oddziaływać na wydajność i jakość pracy oraz stan zdrowia pracowników. Ekspozycja na szkodliwy czynnik nie oznacza stuprocentowej pewności, że wystąpienie nieprawidłowości będzie miało miejsce. W określonych grupach, które są narażone na obcowanie ze szkodliwymi czynnikami częściej występują pewne zaburzenia w porównaniu do grup nienarażonych.  Im większe nasilenie tego czynnika w danym środowisku pracy (oraz ewentualne nałożenie innych czynników), tym większa możliwość wystąpienia danej nieprawidłowości w danej grupie. [1]

Czynniki środowiska pracy wpływające  niekorzystnie na układ rozrodczy obojga płci nie są jeszcze do końca poznane. Czynniki materialne to czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne. Czynniki niematerialne to stres i wysiłek fizyczny. Bodziec może oddziaływać bezpośrednio na narząd rodny kobiety i pośrednio (przez układ dokrewny czyli przez oś podwzgórze-przysadka-jajnik lub wskutek działania innych hormonów wydzielanych np. przez tarczycę, nadnercza).

Działanie szkodliwego czynnika może mieć miejsce w każdej fazie procesu rozrodu – począwszy od cyklu miesiączkowego, kolejnych faz: samej miesiączki, fazy folikularnej, owulacji, fazy lutealnej, a skończywszy na  procesie zapłodnienia komórki jajowej (który też ma swoje etapy), jej implantacji i rozwijającej się w końcu ciąży.

Zaburzony może być proces owulacji, transport komórki jajowej (lub plemnika), transport zapłodnionej komórki jajowej, implantacja zapłodnionej komórki jajowej – skutkować to może: zaburzeniami miesiączkowania, ciążą ektopową lub poronieniem. Uszkodzeniu może ulec także materiał genetyczny zarodka i to również może skutkować śmiercią zarodka i poronieniem.

Działanie czynnika szkodliwego na istniejącą, rozwijającą się ciążę może być działaniem:

  • teratogennym (oddziaływanie na zarodek i płód przejawiające się powstaniem wad wrodzonych rozwojowych),
  • embriotoksycznym (oddziaływanie na zarodek skutkujące śmiercią zarodka),
  • fetotoksycznym (oddziaływanie na płód skutkujące opóźnieniem rozwoju płodu),
  • genotoksycznym ( oddziaływanie na materiał genetyczny).

Do czynników fizycznych środowiska pracy zaliczamy: mikroklimat (temperaturę otoczenia, ruch i wilgotność powietrza, promieniowanie cieplne podczerwone), drgania i wstrząsy, promieniowanie jonizujące oraz elektromagnetyczne, oświetlenie, hałas.

Czynniki fizyczne mogą wpływać na płodność poprzez:

  • bezpośrednie uszkodzenie komórek rozrodczych,
  • bezpośrednie szkodliwe działanie na płód,
  • wywołanie zaburzeń równowagi procesów metabolicznych.

Zaburzeniami płodności wywołanymi potencjalnie szkodliwymi fizycznymi czynnikami środowiska pracy będą:

  • zaburzenia miesiączkowania (brak owulacji, nieregularne cykle),
  • poronienia samoistne.

Badania, o których mówi literatura polska i angielska donoszą, że na płodność kobiet, wpływać mogą: pole elektromagnetyczne i promieniowanie jonizujące. Pozostałe czynniki fizyczne: temperatura otoczenia, hałas i wibracje mogą negatywnie oddziaływać na płód i przebieg ciąży.

Temperatura

Dane dotyczące wpływu temperatury ciała kobiety na rozwój płodu pochodzą z obserwacji ciężarnych, które chorowały. Ustalono, że krytycznym punktem jest temperatura 38,9 stopni Celsjusza – taki epizod gorączkowy lub wyższy na początku ciąży może być przyczyną nieprawidłowego rozwoju płodu. Badania dowodzą, że u większości kobiet, które urodziły dzieci z poważnymi wadami układu nerwowego, wystąpił epizod gorączkowy pomiędzy 14 a 28 dniem po zapłodnieniu. Czynnikiem, który fizjologicznie podnosi temperaturę jest wysiłek fizyczny lub ekspozycja na wysoką temperaturę – nie obserwuje się wtedy jednak skoku temperatury aż do 38, 9 stopni Celsjusza. Ekspozycja zawodowa może mieć miejsce np. w pralniach, jednak w badaniach nie stwierdzono większej częstości występowania wad wrodzonych u noworodków, których matki były pracownicami pralni. Niska temperatura również nie stanowi niebezpieczeństwa dla płodu. Zmiany temperatury mogą sprzyjać wystąpieniu przeziębienia, które sprzyja z kolei wystąpieniu gorączki. [1][2]

Hałas         

Hałas (pomijając bezpośrednie oddziaływanie na narząd słuchu) oddziałuje na cały organizm. Jest to tzw. działanie pozasłuchowe. Działanie szkodliwe hałasu zaczyna się po przekroczeniu progu 80 dB. Wystąpienie pozasłuchowego szkodliwego działania możliwe jest przy niższych wartościach. Hałas jest więc bodźcem stresowym – pod jego wpływem dochodzi do: przyśpieszenia akcji serca, zmiany oporu obwodowego, podwyższenia ciśnienia krwi, zmian w funkcjonowaniu gruczołów dokrewnych – np. zwiększenia wydzielania adrenaliny. Wszystko to, może powodować zmniejszenie przepływu krwi przez łożysko. Zmniejszenie przepływu krwi może być przyczyną niedotlenienia płodu. Wśród badań istnieją dane, które mówią o tym, że ekspozycja ciężarnych na hałas powyżej 90 dB była powodem obniżenia masy urodzeniowej noworodków – efekt był potęgowany przez obciążenie pracą wykonywaną w pozycji stojącej lub pracą w systemie zmianowym. Natomiast nie stwierdzono żadnego oddziaływania np. na kobiety ciężarne pracujące przy urządzeniach wytwarzających ultradźwięki (np. aparat USG). [2][3]

Wibracje

Wibracje są czynnikiem, który jest powszechny w środowisku pozazawodowym i środowisku pracy (np. w poruszanie się środkami transportu). W analizie obejmującej różne grupy zawodowe, zauważono, że porody przedwczesne występowały częściej u kobiet, których praca była związana z transportem zmechanizowanym. Ponadto czynnikiem, który mógł powodować wystąpienie porodu przedwczesnego były długie dojazdy  środkami transportu publicznego do miejsca pracy. [1][2][3]

Pole elektromagnetyczne   

Pole elektromagnetyczne oddziałuje na każdy obiekt, może  mieć źródła sztuczne bądź naturalne. Źródłem naturalnym jest np. promieniowanie kosmiczne lub promieniowanie emitowane przez pierwiastki występujące w skorupie ziemskiej. Źródła sztuczne to izotopy, sieć elektryczna, radio, zgrzewarki, telefony komórkowe, kuchenki mikrofalowe, radary, lampy grzewcze, lampy kwarcowe.

Jeśli energia pola będzie mieć dostatecznie dużą moc, może zostać pochłonięta przez tkankę i spowodować miejscowy lub ogólny przyrost temperatury. Mówimy wówczas o efekcie termicznym pola. Jeśli energia pola będzie mniejsza, może ono nie oddziaływać w sposób termiczny – następuje wtedy efekt nietermiczny pola.

Badania eksperymentalne i epidemiologiczne wykazały, że pole elektromagnetyczne poprzez efekt nietermiczny może powodować zaburzenia płodności u kobiet i mężczyzn. Istnieje hipoteza która mówi o tym, że pole o niskich częstotliwościach (50-60 Hz) emitowane przez kołdry czy poduszki podgrzewane elektrycznie, może zwiększać częstość poronień i wad wrodzonych. Jest to jednak jedynie hipoteza. [1]

U ciężarnych pracujących jako fizjoterapeutki wśród urodzonych dzieci odnotowano zmniejszony stosunek liczby chłopców do liczby dziewczynek, taką samą zależność zaobserwowano wśród dzieci mężczyzn pracujących w stacjach transformatorowo-rozdzielczych wysokiego napięcia. [2][3]

Najwięcej badań przeprowadzono u ciężarnych pracujących przy monitorach ekranowych (kineskopowych). W latach 80-tych ubiegłego stulecia wskazywano na zwiększone ryzyko wystąpienia poronień samoistnych, wad wrodzonych, porodu przedwczesnego i zmniejszonej masy ciała noworodków wśród tych kobiet. Z biegiem czasu, wskazywano jedynie na zależność pomiędzy wystąpieniem zaburzeń przebiegu ciąży a natężeniem pól wokół monitora i długością czasu pracy przy monitorze. Nieduży wzrost ryzyka obserwowany był jedynie w czasie pracy przy monitorze dłuższym niż 20 godzin/tydzień, nie był jednak potwierdzony we wszystkich badaniach. [1]

Badania wykazały natomiast, iż wśród kobiet obsługujących zgrzewarki stwierdzono większą częstość poronień samoistnych, powikłań ciąży, porodów przedwczesnych. Poronienia występowały u 30% badanych kobiet, w grupie kontrolnej natomiast u 10%.  Zgrzewarki emitują pole o natężeniu, które określa się jako „strefę zagrożenia”. Największe natężenie pola na wysokości gonad wynosiło 60 V/m, na wysokości klatki piersiowej 138 V/m.  Na dzień dzisiejszy, praca w takich warunkach jest zabroniona kobietom w ciąży, pozostałym pracownikom ograniczono czas pracy.  Badania również dowiodły, że kolejną grupą kobiet narażoną na wystąpienie poronień samoistnych  są pracownice służby zdrowia – fizjoterapeutki obsługujące urządzenia do terapii cieplnej oraz urządzenia wytwarzające pole magnetyczne. [1]

Założyć można potencjalnie zwiększone ryzyko wystąpienia poronień samoistnych u kobiet poddanych ekspozycji na źródła emitujące fale radiowe (27,12 MH) ze zgrzewarki oraz na źródła emitujące promieniowanie mikrofalowe (2450 MHz) np. z aparatury do diatermii.

Promieniowanie jonizujące          

Promieniowanie jonizujące jest potwierdzonym czynnikiem teratogennym, uznawane jest także za czynnik odpowiedzialny za poronienia. Skutek działania promieniowania uzależniony jest od długości ekspozycji i dawki. Całkowita roczna dawka efektywna to dawka promieniowania oddziałującego na przeciętnego człowieka. Największy udział w tej dawce ma promieniowanie naturalne – ok. 75%, pozostałe 25% ma źródło w aparaturze medycznej. Promieniowanie rentgenowskie i gamma charakteryzują się duża przenikliwością i z łatwością wnikają w ludzkie ciało. [2][3] Grupą kobiet potencjalnie narażoną na skutki działania promieniowania jonizującego w postaci zwiększonego ryzyka wystąpienia poronień samoistnych są  pracownice służby zdrowia – gabinetów rentgenowskich.

Podsumowanie

Kobiety narażone na oddziaływanie potencjalnie szkodliwego fizycznego czynnika środowiska pracy to pracownice zakładów przemysłowych (posługujące się zgrzewarkami), pracownice gabinetów rtg (obsługujące aparaturę rtg) oraz gabinetów fizjoterapeutycznych (posługujące się aparaturą do diatermii). Kobiety z tej grupy mogą być potencjalnie narażone na częstsze występowanie zaburzeń płodności i poronień samoistnych w porównaniu do kobiet z innych grup zawodowych.

Literatura:

  1. Makowiec-Dąbrowska T., Sitarek K., Siedlecka J., Makowska Z.; Zaburzenia rozrodu u kobiet i środowisko pracy; Instytut Medycyny Pracy; 1997
  2. Makowiec-Dąbrowska T.; Ochrona pracy kobiet; Instytut Medycyny Pracy; 2000
  3. Sitarek K.; Czynniki środowiska pracy upośledzające płodność; Instytut Medycyny Pracy; 1998

ISSN 1689-7730