Chemiczne czynniki środowiska pracy wpływające na płodność kobiet07.05.2010

autor: Joanna Taraszkiewicz
słowa kluczowe: płodność, chemia

chemia

W poprzednim artykule pt. „Fizyczne czynniki środowiska pracy wpływające na płodność kobiet” opisany został podział środowiska pracy oraz mechanizmy szkodliwego działania czynników środowiska pracy.

Z badań epidemiologicznych i eksperymentalnych wynika, że czynniki chemiczne środowiska pracy mogą potencjalnie wpływać w sposób negatywny na płodność kobiet. Do czynników chemicznych środowiska pracy zaliczamy: gazy, pyły, smary, rozpuszczalniki, polimery syntetyczne. Negatywnymi skutkami oddziaływania chemicznych czynników środowiska pracy mogą być: zaburzenia cyklu miesiączkowego, zakłócenia przebiegu ciąży (poronienie i przedwczesny poród) oraz powstawanie wad wrodzonych płodu.

Większość danych z piśmiennictwa pochodzi z okresu, w którym nie przestrzegano jeszcze zasad  bezpieczeństwa i higieny pracy. Są to lata: sześćdziesiąte, siedemdziesiąte, osiemdziesiąte, dziewięćdziesiąte. Co roku jednak na świecie pojawia się w użyciu około 1500-3000 nowych substancji chemicznych. Podczas ustalania NDS (Najwyższego Dopuszczalnego Stężenia – którego przekroczenie może skutkować wystąpieniem nieprawidłowości) bierze się pod uwagę między innymi specyfikę kobiecego i męskiego organizmu (istniejące odmienności wynikają np. z większej ilości tkanki tłuszczowej u kobiet i innego metabolizmu).

 Mechanizm zaburzenia prawidłowych funkcji rozrodczych polegać może na:

  • uszkodzeniu komórki jajowej,
  • wywołaniu zaburzeń metabolicznych w organizmie kobiety,
  • oddziaływaniu na ciążę: zaburzeniu embriogenezy i organogenezy, wpływie na przebieg porodu, działaniu na zdrowie noworodka po urodzeniu i w późniejszym okresie jego rozwoju.

Naukowcy zajmują się oceną narażenia zawodowego pracowników zatrudnionych przy procesach technologicznych, produkcji wyrobów przemysłu chemicznego, mających kontakt z pestycydami, azbestem. Badania obejmują kontrole stanu środowiska pracy, powietrza atmosferycznego. Przedmiotem badań dotyczących zdrowia reprodukcyjnego są także RD (ang. Reproductive and developmental toxin) oraz ED (ang. Endocrinal disruptors).

Potencjalnymi negatywnymi skutkami oddziaływań chemicznych czynników środowiska pracy na płodność będą zaburzenia cyklu miesiączkowego i poronienia samoistne. 

Potencjalne zaburzenie Chemiczny czynnik środowiska pracy, który może je wywołać
Zaburzenia cyklu miesiączkowego (brak owulacji, cykle nieregularne)
  • mangan,
  • polichlorowane bifenyle (PCB),
Poronienia samoistne
  • cytostatyki,
  • gazy do narkozy ogólnej (tlenek etylenu, podtlenek azotu),
Zaburzenia cyklu miesiączkowego i poronienia samoistne
  • rtęć,
  • ołów,
  • dwusiarczek węgla,
  • odczynniki laboratoryjne,
  • rozpuszczalniki organiczne.

Mangan   

Jest pierwiastkiem chemicznym z grupy metali przejściowych. Metaliczny mangan jest srebrzystym, twardym, ale kruchym materiałem.  Kobiety potencjalnie narażone na bezpośrednie działanie manganu to pracownice hut metali, stalowni oraz pracujące przy produkcji suchych ogniw i spawaniu.

PCB

Polichlorowane bifenyle są środkami chemicznymi rozpowszechnionymi w środowisku pracy. PCB mogą być składnikiem: plastików, różnego rodzaju olejów, farb drukarskich, atramentów, klejów, płynów dielektrycznych, barwników – ich występowanie jest więc dość powszechne. Do grupy PCB zaliczamy także pestycydy: insektycydy (środki owadobójcze), fungicydy (środki grzybobójcze), akarycydy (środki roztoczobójcze). Wśród pestycydów dokonano podziału na ED i RD. Wśród ED wymienić należy fungicyd mankozeb, nematocyd chloropyrifos,  herbicydy: glifosat, S-metachlor, pendimetalina, atrazyna, linuron, insektycydy: alfa-cypermetryna, lambda-cyhalotryna, deltametryna, dimetoat, bifentryna. Wśród RD: tiuram (fungicydy), herbicydy: metrybuzynę, fluazyfop-P-butylowy, insektycydy: amitraz, diazynon. Związki będące jednocześnie ED i RD to: mankozeb, linuron, bifentryna. 

Toksyczny mechanizm działania PCB polega na:

  • łączeniu się z receptorami, wskutek czego może dojść do upośledzenia jednego z mechanizmów aktywacji lub inhibicji procesu enzymatycznego,
  • modyfikacji prawidłowej struktury receptorów, wskutek czego może dojść do zmian w wiązaniu się tychże receptorów z hormonami,
  • trwałym wiązaniu się z różnymi cząsteczkami (np. białkami czy DNA),
  • modyfikacji metabolizmu różnych związków. 

Polichlorowane bifenyle nie dość, że mogą wywoływać efekty toksyczne (część z nich jest także rakotwórcza), mają zdolność do persystencji (są trwałe we wszystkich elementach środowiska), biokumulacji, transportu atmosferycznego na duże odległości. Posiadają zdolność do wywoływania negatywnych skutków nawet w dużej odległości od źródła zanieczyszczenia. 

Cytostatyki

W przypadku narażenia na bezpośredni kontakt z cytostatykami (wskutek niestosowania masek, rękawiczek, odzieży ochronnej) może dojść do poronień samoistnych.

Gazy do narkozy ogólnej

Pracownice służby zdrowia narażone na działanie gazów do znieczulenia ogólnego (tlenku etylenu, podtlenku azotu) mogą być bardziej podatne na wystąpienie poronień samoistnych.

Tlenek etylenu

 

To organiczny związek z grupy eterów. Jest bezbarwną cieczą szeroko stosowaną jako środek do gazowej sterylizacji sprzętu medycznego (zwłaszcza jednorazowego użytku). Jest środkiem bakteriobójczym i grzybobójczym znajdującym zastosowanie np. w: konserwacji książek, oczyszczaniu przypraw czy środków farmaceutycznych. Grupy potencjalnie narażone na bezpośrednie działanie tlenku etylenu – pracownice służby zdrowia, osoby pracujące przy sterylizacji (także żywności), pracownice przemysłu chemicznego.

Podtlenek azotu

Nieorganiczny związek, który dzięki swoim właściwościom  znalazł zastosowanie jako składnik środków w anestezjologii do znieczulenia ogólnego, także w gabinetach stomatologicznych. Jest nośnikiem innych środków anestetycznych. W temperaturze pokojowej jest słodkawym gazem, bezbarwnym i niepalnym. Kobietami potencjalnie narażonymi na bezpośrednie działanie podtlenku azotu są pracownice służby zdrowia, weterynarii, przebywające na salach operacyjnych, gabinetach stomatologicznych.

Rtęć

Większość badań dotyczących narażenia kobiet na działanie rtęci pochodzi z lat 60-tych – wiadomym jest, iż warunki pracy np. w gabinecie stomatologicznym (narażenie na opary rtęci) uległy zmianie na lepsze. Badania z lat 90-tych mówią o zaobserwowanym wzroście częstości poronień u partnerek mężczyzn narażonych na opary rtęci. Często do ekspozycji na rtęć i jej związki dochodzi przy produkcji farb okrętowych, wykonywaniu plomb amalgamatowych, przy produkcji świetlówek czy materiałów wybuchowych. Rtęć metaliczna jak również jej nieorganiczne związki wchłaniane są głównie przez skórę. We wchłanianiu par rtęci największą rolę odgrywa układ oddechowy. Rtęć przenika  przez błony pęcherzyków płucnych do krwi i tkanek. Wchłaniania jest w ośrodkowym układzie nerwowym. Głównymi miejscami kumulacji rtęci są: śledziona, krew, mózg, wątroba, nerki. Rtęć może potencjalnie powodować wzrost ryzyka zaburzeń cyklu miesiączkowego i poronień samoistnych. Kobietami narażonymi na bezpośrednie działanie związków rtęci są: pracownice przemysłu chemicznego, służby zdrowia, kobiety pracujące przy wyrobie termometrów w porównaniu do kobiet z innych grup zawodowych.

Ołów

W środowisku pracy ołów występuje głównie w postaci: siarczku ołowiu (PbS), anglezytu (Pb SO4), cerusytu (PbCO3), krokoitu (PbCrO4). Do organizmu człowieka może dostać się drogami: pokarmową, oddechową, przez skórę. Drogą pokarmową wskutek spożycia wody, pożywienia, a także wskutek używania naczyń glazurowanych ołowiem. Często do narażenia na związki ołowiu dochodzi wskutek kontaktu z wyrobami przemysłowymi zawierającymi ołów np. farbami, akumulatorami, naczyniami pokrytymi  ołowianą glazurą, niektórymi wyrobami porcelany, wyrobami z plastików, do produkcji których  użyto związki ołowiu. Ołów absorbowany jest głównie w płucach, następnie w przewodzie pokarmowym. Wydalany jest przede wszystkim z moczem i kałem. Akumulowany głównie w kościach. Narządy najbardziej wrażliwe na działanie ołowiu to wątroba, nerki, szpik i mózg. Kobietami potencjalnie narażonymi na bezpośrednie działanie ołowiu są pracownice: hut metali, hut szkła, przemysłu samochodowego, a także kobiety zatrudnione przy: produkcji akumulatorów, barwników, wytapianiu rud metali.

Dwusiarczek węgla

Jest łatwopalna cieczą. W warunkach normalnych czysty dwusiarczek jest bezbarwną, łatwo lotną, silnie trującą substancją, o słodkawym zapachu. Stosowany powszechnie  jako rozpuszczalnik w przemyśle gumowym (wulkanizacja) i chemicznym (do rozpuszczania żywic i tłuszczów), do produkcji włókien wiskozowych (np. sztucznego jedwabiu), do uodparniania tkanin na wchłanianie wody, wytwarzania celofanu, jako środek przeciwko szkodnikom (składnik różnych pestycydów). Kobietami potencjalnie narażonymi na bezpośrednie działanie dwusiarczku węgla są  pracownice przemysłu włókienniczego, chemicznego.

Odczynniki laboratoryjne

Do odczynników laboratoryjnych, mogących wywrzeć potencjalny wpływ na płodność kobiet wywołując zaburzenia cyklu miesiączkowego i poronienia samoistne, należą: benzen, ksylen i etery. Kobietami potencjalnie narażonymi na działanie odczynników są więc pracownice laboratoriów chemicznych.

 

Rozpuszczalniki organiczne

Powszechne zastosowanie (przemysłowe, domowe) rozpuszczalników  organicznych powoduje, iż grupa kobiet narażona na bezpośrednie ich oddziaływanie jest szeroka. Rozpuszczalniki organiczne są  zazwyczaj rozpuszczalne w wodzie i tłuszczach, więc mają one ułatwione wchłanianie do organizmu. Zaburzenia cyklu miesiączkowego i poronienia samoistne występowały częściej u kobiet narażonych na działanie toluenu, ksylenu, styrenu, dwusiarczku węgla, formaldehydu niż u kobiet nie narażonych.

Trójchloroetylen

Jest bezbarwną, nierozpuszczalną w wodzie i  niepalną cieczą. Ulega rozkładowi pod wpływem temperatury. W  stanie gazu szybko przenika do ośrodkowego układu nerwowego. Szeroko stosowany jako rozpuszczalnik, wywabiacz – np. składnik środków do prania chemicznego. Znajduje również zastosowanie jako składnik preparatów do odtłuszczania metali.

Tetrachloroetylen

Również ciecz,  niepalna. Jest składnikiem środków do prania chemicznego, wywabiaczy. Służy jako rozpuszczalnik farb i klejów. Także stosowany powszechnie.

Styren

Jest węglowodorem. W temperaturze pokojowej jest cieczą o nieprzyjemnym zapachu. Stosowany jako do produkcji polistyrenu, żywic, kauczuków syntetycznych, gumy syntetycznej. Może być także stosowany jako rozpuszczalnik żywic poliestrowych. Do organizmu dostaje się przez układ oddechowy i skórę. Stosowany powszechnie. Do grupy potencjalnie narażonej na bezpośrednie działanie styrenu zaliczamy pracownice przemysłu chemicznego, tworzyw sztucznych.

Literatura:

  1. Makowiec-Dąbrowska T., Sitarek K., Siedlecka J., Makowska Z.; Zaburzenia rozrodu u kobiet i środowisko pracy; Instytut Medycyny Pracy; 1997
  2. Makowiec-Dąbrowska T.; Ochrona pracy kobiet; Instytut Medycyny Pracy; 2000
  3. Sitarek K.; Czynniki środowiska pracy upośledzające płodność; Instytut Medycyny Pracy; 1998
  4. Walker C.H., Hopkin S.P., Sibly R.M., Peakall D.B.; Podstawy ekotoksykologii; PWN; 2002
  5. Speroff L., Fritz M. A.; Kliniczna endokrynologia ginekologiczna i niepłodność; Medipage; 2007
  6. Pisarski T.; Niepłodność; PZWL; 1997

ISSN 1689-7730