Płodność07.06.2010

autor: Joanna Taraszkiewicz
słowa kluczowe: płodność

Płodnością określamy stan organizmu (kobiety lub mężczyzny), umożliwiający podjęcie współżycia uwieńczonego posiadaniem dziecka. Średnio przy okresie regularnego, niezakłóconego współżycia trwającym 3 miesiące, odsetek ciężarnych wynosi 57%, 6 miesięcy – 72%, 12 miesięcy – 85%, 24 miesięcy – 93%.  Do pojęć związanych z zaburzeniami płodności należą m.in.: potentia generandi, impotentia coeundi, impotentia concipiendi, infertilitas.

Potentia generandi – zdolność rozrodcza. Mianem zdolności rozrodczej określa się ogół warunków anatomicznych i funkcjonalnych, które powinny być spełnione, by mogło dojść do zapłodnienia komórki jajowej w fizjologicznych warunkach niezbędnych do zaistnienia ciąży.

Warunki, które powinny być zachowane u kobiet:

  1. Prawidłowa czynność przysadki i podwzgórza.
  2. Prawidłowa anatomicznie i czynnościowo macica.
  3. Właściwe środowisko (pod względem anatomicznym, endokrynnym i bakteriologicznym) w obrębie wnętrza pochwy.
  4. Drożność światła narządów rodnych – od ujścia pochwy do ujścia brzusznego jajowodu.
  5. Prawidłowa czynność germinalna jajników (cykliczne przygotowywanie w pełni dojrzałych, zdolnych do zapłodnienia komórek jajowych).
  6. Prawidłowa czynność wewnątrzwydzielnicza  jajników (odpowiednie przygotowanie narządów płciowych kobiety do rozwinięcia się ciąży).

Warunki, które powinny być zachowane u mężczyzn:

  1. Prawidłowa czynność przysadki i podwzgórza.
  2. Prawidłowa czynność komórek Leydiga (komórek gruczołowych jąder).
  3. Prawidłowa czynność gruczołu krokowego i pęcherzyków nasiennych.
  4. Drożność dróg wyprowadzających nasienie.
  5. Prawidłowe wytwarzanie plemników.
  6. Zdolność do podjęcia współżycia (potentia coeundi) zakończonego wytryskiem nasienia.

Zaburzenia płodności

Impotentia concipiendi - niemożność zapłodnienia. Zapłodnienie nie jest jednoetapowym zjawiskiem (jest to proces złożony, składający się z kilku etapów: przejścia plemnika przez wieniec promienisty, reakcji receptorowej, reakcji akrosomalnej, połączenia błony komórkowej plemnika z błoną komórkową komórki jajowej i aktywacji oocytu, której towarzyszy „wymieszanie się” materiału genetycznego gamet. Niemożność zapłodnienia wiąże się ze zdolnością rozrodczą i obejmować może mężczyznę i kobietę. Podsumowując – są to wszystkie wcześniej wymienione warunki.

Impotentia coeundi – niemożność podjęcia współżycia (termin obejmujący tylko mężczyzn). Może być spowodowana zmianami hormonalnymi (np. andropauzą), zaburzeniami naczyniowymi (np. miażdżycą), schorzeniami neurologicznymi (np. urazy kręgosłupa sięgające ośrodka erekcji), czynnikami psychogennymi (np. stresem).

Infertilitas jest pojęciem określającym niemożność donoszenia ciąży i porodu dziecka – impotentia gestandi. Dochodzi zatem do zapłodnienia, jednak ciąża kończy się poronieniem lub porodem przedwczesnym, a urodzone płody nie są w pełni zdrowe.

Typy zaburzeń płodności

Wśród rodzajów kobiecej niepłodności możemy wyróżnić niepłodność: jajnikową, jajowodową, czynnościową, mechaniczną. Niepłodność jajnikowa swą przyczynę znajduje w zaburzeniach rozwojowych jajnika, nieprawidłowej budowie miąższu jajnika (na skutek procesów zapalnych, nowotworowych, endometriozy). Niepłodność jajowodowa to zaburzenia uniemożliwiające transport plemników i tym samym ich kontakt z komórką jajową, będące skutkiem nieprawidłowości rozwojowych lub wtórnych uszkodzeń czynności lub struktury jajowodów. Niepłodność czynnościowa to zaburzenie polegające na braku jajeczkowania, przy jednocześnie prawidłowo zbudowanym jajniku. Niepłodność mechaniczna to nieprawidłowości narządu płciowego (konsekwencje zaburzeń rozwojowych lub uszkodzeń wtórnych), które skutkują niemożnością współżycia lub niemożnością transportu plemników. Gdy zajście w ciążę jest niemożliwe ze względu na procesy immunologiczne (np. obecność przeciwciał dla antygenów plemnikowych u kobiet) mamy do czynienia z niepłodnością immunologiczną. Gdy pomimo wykonania badań diagnostycznych, przyczyna niepłodności jest wciąż niepoznana, mówimy o niepłodności idiopatycznej.

Przyczyny zaburzeń płodności

Przyczyny bezpośrednio związane z narządem płciowym kobiety dotyczą najczęściej zaburzeń w rozwoju lub funkcjonowaniu tego narządu:

  • przyczyny maciczne: wady rozwojowe macicy, niedostateczny rozwój błony śluzowej macicy wskutek zaburzeń hormonalnych, mięśniaki podśluzówkowe i śródścienne, uszkodzenia powstałe wskutek urazów lub stanów zapalnych;
  • przyczyny szyjkowe: zmiany anatomiczne szyjki (np. pęknięcie szyjki), zmniejszona ciągliwość śluzu (np. wskutek zaburzeń regulacyjnych jajników), stan zapalny (np. szyjki macicy albo trzonu), obecność przeciwciał przeciwplemnikowych;
  • przyczyny jajnikowe: niedorozwój jajników, wygaśnięcie czynności jajników, cykliczne zaburzenia czynności jajników, hiperandrogenizm, guzy jajników, endometrioza;
  • przyczyny jajowodowe: niedrożność jajowodu, stany zapalne uszkadzające błonę śluzową (np. zapalenie śluzówki jajowodów), stany zapalne „okołojajowodowe” (np. zapalenie otrzewnej), endometrioza;
  • przyczyny pochwowe: nieprawidłowa budowa (zarośnięcie, przegroda, zwężenia), stany zapalne.

Przyczyny nie związane bezpośrednio z narządem płciowym kobiety:

  • przyczyny psychogenne: nerwica oczekiwania, pochwica, przewlekły stres;
  • przyczyny podwzgórzowo-przysadkowe: niewydolność podwzgórza, hiperprolaktynemia, guzy przysadki;
  • przyczyny spoza narządu płciowego: choroby nadnerczy (choroba Cushinga, choroba Addisona, guzy, zespół nadnerczowo-płciowy – hiperandrogenemia), choroby tarczycy (niedoczynność, nadczynność), nieleczona cukrzyca.

Do zaburzeń płodności może dojść, gdy zostanie zachwiane działanie jednego z czynników zdolności rozrodczej. Szczęśliwie na dzień dzisiejszy wnikliwy wywiad oraz stosowane metody diagnostyczne (badania hormonalne, badania ultrasonograficzne, ocena nasienia czy śluzu szyjkowego) i metody leczenia (w zależności od przyczyny np. wywołanie owulacji przy cyklach bezowulacyjnych, inseminacja nasieniem przy np. niedrożności jajowodów, technika in vitro przy np. stwierdzonej obecności czynnika szyjkowego) w większości przypadków przynoszą owocny skutek.

Uzupełnienie artykułu

Literatura:

  1. Speroff L., Fritz M. A.; Kliniczna endokrynologia ginekologiczna i niepłodność; Medipage; 2007
  2. Pisarski T.; Niepłodność; PZWL; 1997
  3. Martius G., Breckwoldt M., Pfleiderer A. ; Ginekologia i położnictwo; Urban & Partner; 1996

ISSN 1689-7730