Kamica moczanowa07.01.2011

autor: lek. Sebastian Woźniak
Zakład Immunologii Nowotworów WCO w Poznaniu, Oddział Chemioterapii WCO w Poznaniu
słowa kluczowe: nerka, kamica

Jedną z najczęstszych przyczyn wezwania Pogotowia Ratunkowego jest napad kolki nerkowej. Ma on charakter silnego bólu w okolicy lędźwiowej promieniującego ku pachwinie po tej samej stronie. Przyczyną jest kamień, który najpierw powstał w miedniczce nerkowej, a następnie przesuwa się wzdłuż moczowodu do pęcherza moczowego i ostatecznie przez cewkę moczowa na zewnątrz. W czasie wędrówki przez moczowód ból przesuwa się do przodu promieniując do narządów płciowych, całej miednicy i brzucha. Ból osiąga znaczne nasilenie ulegając zmniejszeniu gdy pacjent się rusza (powoduje to szybsze przesuwanie się kamienia), dlatego też często się mówi, że pacjent z kolką nerkowa dosłownie „chodzi po ścianach”. Podobne objawy mogą mieć też inne schorzenia, dlatego każdorazowo konieczna jest diagnostyka i potwierdzenie rozpoznania. Ten artykuł ma za zadanie przybliżyć czytelnikowi przyczyny i mechanizm powstawania kamieni moczanowych oraz zapoznać go z możliwościami leczenia.

Główne czynniki odpowiadające za powstawanie kamieni moczanowych to podwyższone stężenie kwasu moczowego w moczu, mała objętość moczu i jego niskie pH. Ten ostatni czynnik jest niezbędny do rozwoju choroby, gdyż przy wyższym pH kwas moczowy się nie wytrąca w postaci kamieni.

Normalna ilość kwasu moczowego w moczu nie powinna przekraczać poziomu 600-700 mg/24h. Przy prawidłowym pH nawet wyższe stężenia nie powinny powodować odkładania się kamieni. Przyczyny zwiększenia jego wydalania dzielą się na wrodzone i nabyte. Wrodzone są zwykle związane z zaburzeniami metabolicznymi np. w zespole Lescha-Nyhana, z niektórymi chorobami spichrzeniowymi glikogenu lub z mutacjami w obrębie transporterów kwasu moczowego. Przyczyny nabyte to np. błędy dietetyczne (dieta bogatopurynowa – sardynki, śledzie, podroby, kawa, herbata), nowotwory złośliwe, chemioterapia oraz leki zwiększające wydalanie kwasu moczowego z moczem.

Zmniejszona ilość moczu jest wywołana zwiększoną utratą płynów z organizmu np. przez pocenie się (praca w wysokich temperaturach), u pacjentów z ileostomią i zespołem krótkiego jelita lub z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit przy biegunce. Utrata dwuwęglanów z treścią jelitowa powoduje dodatkowo obniżenie pH moczu i tym samym zwiększone wytrącanie się kamieni moczanowych. Zmniejszona ilość moczu powoduje względny wzrost wysycenia składnikami litogennymi (budującymi kamienie), co sprzyja rozwojowi wszelkich postaci kamicy – nie tylko moczanowej.

Nadmierne zakwaszenie moczu jest najistotniejszym czynnikiem rozwoju kamicy moczanowej. Przy niskim pH nawet normalne lub wręcz niskie ilości kwasu moczowego odkładają się w postaci kamieni nerkowych. Dokładne przyczyny nadmiernego zakwaszania moczu nie są jasne, ale uważa się, że mają związek z wpływem insuliny na równowagę kwasowo-zasadową. Niskie pH moczu i kamica moczanowa są nerkowymi objawami insulinooporności. Tym samym kamienie moczanowe mogą być markerem insulinooporności oraz objawem cukrzycy i zespołu metabolicznego.

Diagnostyka kamicy nerkowej opiera się w dużej części na typowym obrazie kolki nerkowej, dobrze zebranym wywiadzie i badaniach obrazowych. Promienie rentgenowskie przenikają przez złogi nie zawierające wapnia, więc ich użyteczność jest ograniczona. Złotym standardem diagnostyki pozostaje tomografia komputerowa lub bardziej dostępne w polskich warunkach badanie USG. W badaniach laboratoryjnych oznaczane są poziomy wapnia, fosforanów i kwasu moczowego w surowicy krwi oraz badanie ogólne moczu ze szczególnym uwzględnieniem jego pH.

Leczenie kamicy moczanowej obejmuje zmianę stylu życia (przyzwyczajenia dietetyczne), farmakologiczne zmniejszenie wydalania kwasu moczowego z moczem oraz alkalizację moczu (podwyższenie pH). Alkalizację uzyskuje się stosując cytrynian potasu w odpowiednio dobranych dawkach. Powstawaniu kamieni moczanowych zapobiega uzyskanie pH moczu 6,5 raz na dobę lub tylko raz na dwa dni. Natomiast chcąc rozpuścić już istniejące kamienie należy dążyć do trwałej alkalizacji moczu stosując cytryniany również na noc. Innymi lekami mogą być inhibitory anhydrozy węglanowej, jednakże mogą one doprowadzić do nadmiernego podniesienia pH i wytrącania się złogów zbudowanych z fosforanu wapnia. Podobny wpływ mogą mieć soki cytrusowe, szczególnie pomarańczowy i grejpfrutowy. Równe ważne jest spożywanie odpowiedniej ilości płynów w ciągu dnia – co najmniej 2 litry. Redukcja stężenia kwasu moczowego ma znaczenie dopiero po wyrównaniu pH moczu. Pomocne w tym są leki takie jak allopurynol czy febuksostat.

Kamica moczanowa jest chorobą, której można zapobiegać. Dzięki odpowiedniej zmianie stylu życia może być skutecznie kontrolowana i leczona. Jej związek z cukrzycą, otyłością i zespołem metabolicznym sprawia, że będzie coraz częściej wykrywana przez lekarzy, a jako taka zasługuje na szczególną uwagę.

Powiązane tematy: Białkomocz

Literatura:

  • Kenny J.S. Goldfarb D.S. „Update on the Pathophysiology and Management of Uric Acid Renal Stones” Current Rheumatology reports 2010; 12; 125-129

ISSN 1689-7730