Dzisiaj jest Światowy Dzień Osteoporozy: 20.10

Paralityczno-drgawkowe środki trujące (fosforoorganiczne środki trujące - FOST) 09.01.2009

autor: Marcin Sajek
słowa kluczowe: chemia, paraliż, FOST

Wprowadzenie

W dzisiejszych czasach w wielu miejscach na świecie istnieje realne zagrożenie atakami terrorystycznymi. Ataki takie mogą nastąpić przy użyciu broni konwencjonalnej bądź broni masowego rażenia. Jednym z rodzajow broni masowego rażenia jest broń chemiczna (tzw. bojowe środki trujące- BST). Do tego typu broni zalicza się m.in. paralityczno-drgawkowe środki trujące (znane również jako fosforoorganiczne środki trujące, w skrócie FOST). W celu zminimalizowania skutków potencjalnego ataku z użyciem tego typu substancji, powinniśmy znać podstawowe sposoby postępowania podczas zetknięcia się z nimi. Również personel medyczny powinien wiedzieć jak postepować z osobami, które narażone były na działane tego lub innego typu bojowych środków trujących. Artykuł ten przedstawia krótko charakterystykę paralityczno-drgawkowych środków trujących oraz sposoby postępowania przy kontakcie z nimi.

Przykłady, właściwości

Sarin (nazwa systematyczna metylofosfonofluorek O-izopropylu) jest to bezbarwna, bezwonna ciecz, łatwo mieszająca się z wodą i rozpuszczalnikami organicznymi. W temperaturze pokojowej sarin posiada wysoką prężność pary.

Niemieccy naukowcy wyprodukowali sarin w roku 1930 roku, dotychczasowe użycie sarinu nastąpiło podczas wojny Iraku z Iranem w roku 1980, ataku japońskiej sekty Aum Shinrikyo w Matsumato, w Japoni, w roku 1994 oraz podczas ataku na metro w Tokio w 1995 roku.

sarin - wzór chemiczny

Soman (nazwa systematyczna metylofosfonofluorek O-pinakolu) jest bezbarwną cieczą o słabym zapachu kamfory lub gnijących owoców szybko parującą w temperaturze pokojowej.. Został wyprodukowany w 1944 roku w Niemczech, początkowo jako insektycyd. Być może został użyty podczas wojny Iraku z Iranem w roku 1980.

 

soman

 

Tabun (nazwa systematyczna N,N-dimetyloaminoetoksycyjanofosfina) jest bezbarwną cieczą o słabym owocowym zapachu. Został wyprodukowany w 1936 roku w Niemczech. Być może użyto go podczas wojny Iraku z Iranem w roku 1980.

sarin - wzór chemiczny

 

VX (nazwa systematyczna O-Ethyl-S-2-diisopropylaminoethylmethylphosphonothiolat) należy do grupy V-gazów, najniebezpieczniejszych FOST. Jest bezsmakową, bezwonną cieczą o teksturze wysokiej jakości oleju samochodowego, wysokiej lepkości i niskiej lotności. Gaz ten stworzony został w laboratoriach Porton Down Chemical Weapons Research Centre w Wiltshire w Anglii w 1952. Irak wykorzystał VX jako broń w 1988 i zrzucił na Iran trzy bomby wypełnione VX. Również w 1991 r. Irakijczycy wykorzystali VX do "rozprawy" z Kurdami.

 

vx wzór chemiczny

 

TABELA 1. Dawki śmiertelne FOST (źródło: http://chemik.vitnet.pl, zmodyfikowane)

 Substancja

 LCt50 (mg · min · m3)

 LD50 (mg)

 Tabun

 400

 1000

 Sarin

 100

 1700

 Soman

 50

 100

 VX

 10

 10

LCt50 - Stężenie par/aerozolu środka trującego działającego w określonym czasie powodującego śmierć 50% populacji

LD50 - Dawka śmiertelna środka (czyli dawka powodującą śmierć 50% populacji poddanej jej działaniu)

TABELA 2. Długość działania wybranych FOST (źródło: http://chemik.vitnet.pl, zmodyfikowane)

 Środek

 VX

 Tabun

 Soman

 Sarin

Czas działania w 15°C

 3 dni

 1 dzień

 5 godzin

 30 minut

Czas działania w -10°C

 8 dni

 4 dni

 2 dni

 8 godzin

 

Drogi wnikania do organizmu

  • Przez drogi oddechowe Opary niektórych FOST szybko powstają w temperaturze pokojowej z ich cieczy. Są one cięższe od powietrza, w związku z tym wyższe stężenie występuje na niższych wysokościach.
  • Przez układ pokarmowy Zatruta żywność i woda pitna.
  • Przez skórę, błony śluzowe, oczy FOST w stanie cieczy mogą łatwo przeniknąć do organizmu ludzkiego przez skórę lub oczy. Opary o dużym stężeniu mogą również przedostać się do ustroju poprzez skórę.

Objawy występujące przy kontakcie

Niezależnie od rodzaju kontaktu, natychmiastowe symptomy to katar, uczucie ciężkości w klatce piersiowej, powiększenie źrenic, problemy z oddychaniem, nadmierna produkcja śliny, pocenie się, wzmożone wydalanie moczu, zaburzenia tętna i ciśnienia krwi, osłabienie, wymioty, skurcze i bóle brzucha, skurcze mięśni, dezorientacja, atak apopleksji, paraliż, śpiączka, ustanie pracy układu oddechowego i śmierć. W zależności od drogi wniknięcia do organizmu występują w różnej kolejności (dane dla sarinu):

  • Wdychanie: w przeciągu kilku sekund od pierwszego kontaktu katar, uczucie ciężkości w klatce piersiowej, problemy z oddychaniem
  • Spożycie: pierwsze objawy to najczęściej wymioty, biegunka i bóle lub skurcze brzucha; pojawiają się od 15 minut do 2 godzin po spożyciu
  • Kontakt ze skórą: pocenie się i skurcze mięśni; jeżeli kontakt nastąpił tylko przez skórę mogą wystąpić dopiero po ok. 2 godzinach
  • Kontakt z oczami: pierwsze objawy to powiększone źrenice, skurcze mięśni powodujące zaburzenia wzroku, swędzenie i ból oka oraz zapalenie spojówek; pojawiają się w przeciągu kilku sekund do kilku minut po kontakcie

Postępowanie przy kontakcie

Jeśli podejrzewa się, że miało się kontakt z FOST w stanie ciekłym lub w postaci pary należy natychmiast zdjąć wszelką odzież i umyć całe ciało wodą z dużą ilością mydła. Podczas zdejmowania odzieży, która miała kontakt z ciekłymi FOST należy szczególnie uważać, aby uniknąć kontaktu skażonej odzieży z ciałem. Odzież nie powinna być zdejmowana przez głowę-jeśli nie ma innej możliwości jej zdjęcia- należy wziąć nożyczki i rozciąć odzież, aby uniknąć dodatkowego kontaktu z FOST. Skażona odzież nie powinna być dotykana. Jak najszybciej należy udać się po pomoc medyczną.

Duże stężenie FOST w postaci pary, a także ciekłe FOST, mogą przedostać się do ciała poprzez skórę lub odzież. Obie formy FOST- ciecz i para- są w stanie skazić odzież, dlatego też wszelka ewentualnie skażona odzież powinna zostać włożona do plastikowego worka. Worek ten powinien zostać szczelnie zabezpieczony i włożony do drugiego worka, który także powinien zostać dokładnie zabezpieczony. Worki te nie powinny być przez nikogo dotykane po ich uszczelnieniu.

W przypadku podejrzenia o kontakt FOST z oczami i wystąpienia takich objawów jak pieczenie oka czy też zaburzenia wzroku, natychmiast należy płukać oczy pod bieżącą wodą przez co najmniej 15 minut i jak najszybciej skontaktować się z lekarzem.

W przypadku wypicia lub połknięcia FOST należy wstrzymać się od dalszego picia. Nie należy próbować wymiotować. Skontaktować się z lekarzem.

Podczas wypadku z FOST lub ataku chemicznego należy opuścić skażony obszar. Będąc na zewnątrz należy udać się w kierunku „pod wiatr”. Pary FOST są cięższe niż powietrze, w związku z czym, będą opadały. Konsekwentnie, w celu ochrony należy udać się na jak najwyższy punkt w terenie. Podczas wypadku wewnątrz budynku wskazana jest natychmiastowa ewakuacja. Jeśli skażenie nie jest w bezpośredniej bliskości, należy zastosować się do instrukcji nadawanych przez radio i telewizję. Podczas wypadku/ataku ważne jest w przypadku posiadania jak najszybsze założenie ISOPS (Indywidualne Środki Ochrony Przed Skażeniami)- maski przeciwgazowej i odzieży ochronnej.

Diagnoza

Istnieją testy pozwalające ustalić poziom środków chemicznych we krwi i w moczu, aby sprawdzić czy dana osoba miała kontakt z FOST. Testy te nie są w stanie wykryć każdej pojedynczej substancji znajdującej się w organizmie Istnieje ryzyko pomylenia FOST z obecnymi w organizmie pestycydami.

Leczenie

Należy odizolować skażoną osobę od źródła skażenia. Następnie należy podać antidotum (atropina, diazepam, pralidoksym) neutralizujące działanie FOST i umieścić chorego w szpitalu pod fachową opieką medyczną.

Bibliografia

  1. ATSDR- Agency of Toxic Substances & Disease Registry http://www.atsdr.cdc.gov/MHMI/mmg166.html
  2. CDC- Centers for Disease Control and Prevention http://www.bt.cdc.gov/agent/
  3. Michigan Department of Community Health http://www.michigan.gov/documents/Sarin_Fact_Sheet_in_Polish_142895_7.pdf
  4. Vortal młodego Chemika http://chemik.vitnet.pl

ISSN 1689-7730