Celiakia a dieta bezglutenowa07.05.2009

autor: Anna Karkocha
słowa kluczowe: żywność, dieta, celiakia

Celiakia (choroba trzewna, enteropatia glutenowa) jest chorobą o podłożu immunologicznym, powodowaną nietolerancją prolamin zbożowych [1]. Białka te potocznie nazywane glutenem znajdują się w pszenicy (gliadyny), życie (sekaliny), jęczmieniu (hordeiny) i owsie (aweniny). U niektórych osób wywołują one swego rodzaju reakcję alergiczną, która prowadzi do zniszczenia śluzówki jelita. Konsekwencją jest stan zapalny, którego utrzymywanie się prowadzi do krzywicy, spadku masy ciała, osteoporozy, anemii oraz cukrzycy typu I. Częstym powikłaniem są także choroby skóry.

U chorych na celiakię peptydy prolamin powstające w przewodzie pokarmowym wnikają do nabłonka jelita, jednak nie wiadomo jaki jest mechanizm tego zjawiska [2]. W enterocytach ulegają deaminacji. W wyniku tego glutamina zostaje przekształcona do kwasu glutaminowego. Tak zmodyfikowane peptydy mają zdolność aktywowania limfocytów T, co jak się przypuszcza, uruchamia ciąg reakcji prowadzących do zaniku kosmków jelitowych. Przegląd baz danych sekwencji aminokwasowych wykazuje obecność w gliadynach pszenicy ponad 500 peptydów wywołujących celiakię. Wśród sekalin żyta znaleziono ich ok. 270, wśród hordein-100 i jedynie 7 w aweninach owsa.

Na celiakię częściej zapadają osoby cierpiące na którąś z tzw. chorób autoagresywnych (np. reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzycę typu I) i obciążone genetycznie tymi chorobami. Czynnikiem wyzwalającym chorobę trzewną może być także wg niektórych naukowców zmniejszenie odporności po przebytej infekcji, operacji czy silnym stresie.

Celiakia na ogół ujawnia się już w dzieciństwie. Ale może tez pojawić się dopiero między 35 a 55 rokiem życia lub później. Testy badające populacje na skalę masową ujawniły, iż problem ten dotyczy około 0,9-1,2% populacji europejskich [3]. Dwa razy częściej spotykana jest u kobiet niż u mężczyzn. Często rozwija się bezobjawowo. 30% dorosłych, u których ją stwierdzono, w pierwszych latach życia przeszło jej łagodną postać, ale choroba nie została wtedy rozpoznana.

Enteropatia glutenowa u poszczególnych pacjentów może mieć różny przebieg [1]. U dorosłych z reguły rozwija się bezobjawowo. Bóle brzucha, biegunki czy wzdęcia pojawiają się sporadycznie i same ustępują. U innych nie występują dolegliwości gastryczne, zamiast nich nietypowe sygnały mogą płynąć z układu krwiotwórczego (skłonność do krwawień, bladość skóry, anemia), mięśniowego (zanik mięśni, skurcze), kostnego (bóle kości i stawów, częste złamania), nerwowego (mrowienie w stopach lub nogach, zapalenie nerwów, padaczka). Bywają też zaburzenia endokrynologiczne czy objawy skórne. Wszystko to może być skutkiem upośledzenia wchłaniania i w konsekwencji niedoboru np. żelaza, kwasu foliowego, witamin A, D, K, witamin z grupy B a także wapnia. Czasem jedyny symptom choroby to drażliwość, osłabienie czy łamanie w kościach. Dlatego rozpoznanie celiakii jest niezwykle trudne.

Podstawą diagnozowania są testy serologiczne na oznaczenie swoistych przeciwciał IgA przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG) oraz przeciwko gliadynie (AGA). Obie analizy wykonuje się również, by ocenić wyniki leczenia. Można ponadto zalecić badanie krwi na obecność immunoglobulin przeciwko endomysium (EmA), ujawniających alergię na gluten, ale nie świadczących bezpośrednio o celiakii. Do potwierdzenia diagnozy potrzebna jest biopsja.

Jedyne skuteczne leczenie celiakii polega na całkowitej eliminacji glutenu z diety [4]. Nie zawsze jednak jest to możliwe. Osoby z enteropatią często nie zdają sobie sprawy z obecności alergennych prolamin w produkcie (np. w parówkach, lodach, sosach sojowych) lub z faktu że żywność naturalnie bezglutenowa (np. mąka kukurydziana) została nimi zanieczyszczona.
W diecie bezglutenowej nie wolno spożywać chleba ani żadnych produktów sporządzonych z pszenicy, żyta, pszenżyta, jęczmienia i owsa. Żywność przetworzona zawierająca pochodne glutenu, dodatki, tj. zagęstniki czy wypełniacze a także leki, w których gluten pełni rolę środka wiążącego również muszą być wyłączone z diety chorych na celiakie. U osób cierpiących na szczególnie ostre formy tej choroby gwałtowną reakcję alergiczną wywołuje nawet przyjęcie połówki hostii podczas komunii świętej.

Literatura:

  1. Jarosz M, Dzieniszewski J; Celiakia; 2005; PZWL; 
  2. Hamer LJ; Coeliac disease: background and biochemical aspekt; Biotechnology advances; 2005; 23: 401-408;
  3. Lohi S, Mustalahti K, Kaukinen K; Increasing prevalence of coeliac disease over time; Aliment Pharmacol Ther.; 2007; 26(9):1217-25;
  4. Drewicz M, Dziuba J; Dietozależny charakter enteropatii pokarmowych na przykładzie celiakii; Żywność; 2007; 14:5-16;

ISSN 1689-7730