Wąglik01.12.2008

autor: Marcin Sajek
słowa kluczowe: bakteria, skóra, leczenie, wąglik, antybiotyk

Jest chorobą wywoływaną przez gram-dodatnią laseczkę Bacillus anthracis. Jest to bakteria tlenowa wytwarzająca przetrwalniki, tzw. endospory. Przetrwalniki są niezwykle odporne na niekorzystne warunki środowiska i są w stanie przetrwać w glebie nawet kilkadziesiąt lat. Mogą być zniszczone w trakcie sterylizacji w autoklawie czy np. stężoną wodą utlenioną (perhydrolem). Proces wytwarzania przetrwalników nigdy nie zachodzi w żywym organizmie.

Bakterie w preparatach mikroskopowych uzyskanych z tkanek lub krwi zwykle występują pojedynczo lub w parach, natomiast hodowane w pożywce, zwykle w postaci długich łańcuszków komórek. Bakterie wąglika można spotkać w glebie i wodzie niemal na całym świecie. Występują w Ameryce Środkowej i Południowej, Azji i Afryce; w Europie Południowej i Wschodniej, na Karaibach i Środkowym Wschodzie. Zakażają organizmy zwierzęce, które są dla nich idealnym środowiskiem rozwoju. Najczęściej są to krowy, owce, kozy, świnie, itp. Mogą być również przenoszone przez dzikie zwierzęta, ptaki i ich odchody.

Zakażenie

Do infekcji laseczką wąglika może dojść trzema drogami: skórną, oddechową i pokarmową Najczęściej do zakażenia dochodzi poprzez dostanie się przetrwalnika laseczki wąglika do skóry, np. skaleczonej czy otartej, rzadziej prze układ oddechowy czy wraz z przyjmowanym pokarmem. Nie mniej trzeba pamiętać, że dla człowieka chorobotwórcze jest mięso zabitych i padłych zwierząt, ich wydaliny oraz produkty od nich pochodzące. Nie stwierdzono przenoszenia się wąglika z jednego człowieka na drugiego.

Przebieg choroby

W bardzo dużym stopniu zależy od drogi wniknięcia patogenu do organizmu. Przeważnie objawy występują w ciągu 7 dni.

Postać skórna

Występuje najczęściej- aż w 95% przypadków. Jest najłagodniejsza, najłatwiej się ją leczy. Po trwającym od kilkunastu godzin do 2 tygodni okresie wylęgania, w miejscu wniknięcia zarodników powstaje mała, zaczerwieniona grudka lub krostka. Po 1 -2 dniach pierwotna zmiana przekształca się w pęcherzyk wypełniony treścią surowiczą; otaczają ją mniejsze pęcherzyki. Po kolejnych 1-2 dniach pęcherzyk przekształca się w owrzodzenie, które na swoim dnie zawiera czarne suche masy martwicze. W dalszym ciągu zmiana skórna (tzw. czarna krosta) może być otoczona drobnymi pęcherzykami. Ma ona od 4 do 30 mm średnicy i otoczona jest przez kilku- lub kilkunastomilimetrową strefę niebolesnego obrzęku. Innymi objawami są gorączka, bóle mięśni i stawów, uczucie ogólnego rozbicia (objawy rzekomogrypowe). Nie leczone przypadki skórnego wąglika mogą przejść w posocznicę i doprowadzić do śmierci pacjenta, ale w 80-95% zachorowań dochodzi do samowyleczenia, nawet bez zastosowania antybiotyków.

Rzadziej występującym objawem postaci skórnej wąglika jest tzw. obrzęk złośliwy. Występuje w postaci szybko postępującego obrzęku z zasinieniem skóry, licznymi pęcherzykami i wybroczynami, głownie na szyi i twarzy. Obrzęk może utrudniać oddychanie. Czasami towarzyszy on czarnej kroście, a czasami jest samoistnym objawem skórnej postaci wąglika. Mogą mu towarzyszyć wysoka gorączka, zaburzenia w oddychaniu, czasami zaburzenia świadomości, majaczenie. W tych przypadkach życie chorego może być zagrożone, a przypadki samoistnego wyleczenia są znacznie rzadsze niż w czarnej kroście.

Postać płucna

Aby doszło do zakażenia i rozwinięcia się choroby trzeba oddychać powietrzem zawierającym duże ilości przetrwalników. Ponadto cząstki zawierające zarodniki muszą być odpowiednio małe. Okres wylęgania choroby trwa 1-3 dni, ale czasami może przedłużyć się nawet do 6 tygodni. Pierwsze objawy przypominają przeziębienie lub grypę i są to: umiarkowana lub wysoka gorączka, bóle mięśni i stawów, uczucie ogólnego rozbicia. Następnie pojawia się kaszel oraz czasami ból w klatce piersiowej. Ta wstępna faza trwa od jednego do kilku dni. Później może, ale nie musi nastąpić przejściowa poprawa stanu chorego - objawy ustępują na kilka, czasami kilkadziesiąt godzin. Druga faza choroby pojawia się nagle. Chory zaczyna odczuwać duszność, występuje sinica skóry, pojawiają się zaburzenia orientacji, po czym zapada w śpiączkę. Druga faza choroby spowodowana jest działaniem toksyny wąglika. Jeżeli dojdzie do drugiej fazy choroby, prawdopodobieństwo wyleczenia chorego jest minimalne.

Postać pokarmowa (żołądkowo-jelitowa)

Główne źródła zakażenia to surowe mięso i mleko zwierząt chorych na wąglik. Może występować jako postać ustno-gardłowa lub jelitowa. Pierwsza charakteryzuje się zapaleniem węzłów chłonnych szyi, obrzękiem tkanek miękkich szyi, czasami widocznym owrzodzeniem na błonie śluzowej jamy ustnej lub gardła, bólem gardła oraz objawami ogólnymi (gorączka, dreszcze, spadek ciśnienia tętniczego krwi, przyspieszona akcja serca). Śmiertelność sięga 50%. Dla drugiej charakterystyczny jest silny ból brzucha rosnący przy ucisku, gorączka, często biegunka; chociaż zdarzają się także zaparcia. Stolce mogą być smoliste lub zawierać świeżą krew. U większości chorych występują wymioty, niekiedy z krwistą treścią. W wyniku działania toksyny wąglika może pojawić się wodobrzusze, czyli płyn w jamie otrzewnej lub dojść do perforacji –przebicia- ściany jelita. Śmiertelność wynosi od 25 do 80%. Niektóre przypadki jelitowe wąglika mają jednak łagodny charakter, przypominający zatrucie jelitowe.

Jako ciężkie powikłanie każdej postaci wąglika może występować posocznica wąglikowa. Najczęściej jest wynikiem wziewnego zakażenia przetrwalnikami laseczki wąglika i poprzedzona jest postacią płucną tej choroby. W przebiegu choroby następuje rozsiew patogenu przez krew i ciężkie zakażenie całego organizmu. Objawem posocznicy jest niewydolność oddechowa, zaburzenia świadomości; później drgawki. Często zakażeniu towarzyszy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Zgon chorego następuje w ciągu kilku godzin.

Diagnoza

Rozpoznanie zakażenia laseczkami wąglika jest dość łatwe w przypadku postaci skórnej. Potwierdzeniem rozpoznania jest stwierdzenie laseczek wąglika w wymazach z czarnej krosty. Ponieważ laseczka wąglika rośnie szybko, wynik posiewu jest dostępny już po 24 godzinach. Postać płucna trwa najkrócej, stąd na postawienie diagnozy nie ma zbyt wiele czasu. Zdjęcie rentgenowskie obrazujące poszerzenie wnęk płucnych może w połączeniu z danymi epidemiologicznymi sugerować rozpoznanie. Przy postaci pokarmowej, gdy wystąpią objawy choroby, można przeprowadzić badanie kału, wymiocin, wysięku otrzewnowego, a także krwi osoby chorej. Dodatkowo przy każdej postaci można wykryć antygeny wąglika, zrobić test na obecność charakterystycznej dla DNA wąglika sekwencji (PCR) lub zbadać dynamikę swoistych przeciwciał w surowicy pacjenta.

Leczenie

W przypadku zachorowania skuteczna jest większość popularnych antybiotyków (np. penicylina, deoksycylina i fluorochinolony takie jak ciprofloksacyna). Leczenie powinno być rozpoczęte jak najszybciej i trwać co najmniej 60 dni. Antybiotyki można też zacząć zażywać profilaktycznie, jeśli istnieje zagrożenie zakażeniem.

Szczepienia ochronne

Zalecane są dla osób z grupy podwyższonego ryzyka, tzn. osoby, które pracują z wąglikiem (laboratoria mikrobiologiczne, diagnostyczne…) osoby mające kontakt ze skórami i futrami zwierząt pochodzących z rejonów gdzie standardy hodowli są niewystarczające aby uniknąć zakażenia wąglikiem, osoby mające kontakt z potencjalnie zakażonymi produktami zwierzęcymi w rejonach wysokiego ryzyka, wojskowi narażeni na działanie broni biologicznej. Szczepienie ma postać podskórnej iniekcji- 3 razy w odstępach dwutygodniowych, a następnie po 6, 12 i 18 miesiącach.

Literatura:

  1. CDC- Centers for Disease Control and Prevention, Division of Foodborne, Bacterial, and Enteric Diseases site: Anthrax (strona internetowa); http://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/anthrax_g.htm; 22.08.2007
  2. CDC- Centers for Disease Control and Prevention, Emergency Preparedness and Response: Anthrax (strona internetowa); http://www.bt.cdc.gov/agent/anthrax/; 22.08.2007
  3. Portal farmaceutyczno – medyczny(strona internetowa); http://www.pfm.pl/u235/navi/199254; 23.08.2007
  4. US Food and Drug Administration: Anthrax (strona internetowa); http://www.fda.gov/cber/vaccine/anthrax.htm; 22.08.2007
  5. Shieh WJ, Guarner J, Paddock C, Greer P, Tatti K, Fischer M, Layton M, Philips M, Bresnitz E, Quinn CP, Popovic T, Perkins BA, Zaki SR; Anthrax Bioterrorism Investigation Team; The Critical Role of Pathology in the Investigation of Bioterrorism-Related Cutaneous Anthrax; American Journal of Pathology; November 2003; Vol. 163, No. 5,
  6. Strona Katedry Mikrobiologii Uniwersytetu Gdańskiego (strona internetowa) http://www.microbiology.univ.gda.pl/anthracis.html; 23.08.2007

Polecamy również artykuły o: boreliozie oraz bakteriach w terapii nowotworów.

ISSN 1689-7730