Alergie pokarmowe i krzyżowe - dlaczego coraz częściej na nie chorujemy?07.05.2015

autor: Małgorzata Szeląg
Zakład Genetyki Molekularnej Człowieka, Wydział Biologii, Uniwersytet im. A. Mickiewicza
słowa kluczowe:

Obecnie z powodu alergii leczy się ok. 8-10% populacji na świecie. Liczba osób zapadających na co najmniej jedną z form choroby alergicznej podwaja się co dekadę. W Polsce problem astmy i alergii dotyczy już co 10-tego dziecka. Ponadto ok. 14 mln Polaków ma objawy alergii, ok. 9 mln ma katar alergiczny, ok. 5.5 mln miało w życiu objawy astmy, ok. 4 mln jej aktywną postać z objawami w ciągu ostatniego roku, a 2.5-3 mln leczy się z powodu atopowego zapalenia skóry.

Alergia (reakcja alergiczna)

Jest to nieprawidłowy przejaw odporności, polegający na uszkodzeniu własnych tkanek w wyniku typowej reakcji odpornościowej. Organizm w sposób patologiczny reaguje na różne obce substancje tzw. alergeny. Układ immunologiczny produkuje swoiste przeciwciała (głównie IgE), które po związaniu z antygenem (alergenem) doprowadzają do uwolnienia mediatorów stanu zapalnego np. histaminy. W reakcji alergicznej biorą udział komórki układu odpornościowego tj. limfocyty (głównie z podgrupy Th2), granulocyty kwasochłonne (eozynofile) oraz komórki tuczne (mastocyty). Reakcja alergiczna może być łagodna – katar, łzawienie lub ostra – zagrażający życiu wstrząs anafilaktyczny, który może skończyć się śmiercią.

Alergen

Alergenem może być każda substancja wywołująca reakcje alergiczne, z którą organizm ma kontakt poprzez wdychanie, dotykanie, połykanie czy wstrzykiwanie. Do powstania alergii potrzebny jest 2-krotny kontakt z danym alergenem. Za pierwszym razem układ odpornościowy produkuje specyficzne przeciwciała i nie dochodzi wtedy do żadnej reakcji. Patologiczna reakcja alergiczna pojawia się dopiero przy kolejnym kontakcie z alergenem.

Produkty wywołujące najczęściej alergię pokarmową u ludzi (wg. raportu FAO 1995)

  • Białko mleka krowiego
  • Białko jaja
  • Ryby
  • Skorupiaki i mięczaki
  • Orzechy
  • Orzeszki arachidowe
  • Soja
  • Pszenica

Przyczyny alergii

  • Czynniki genetyczne – prawdopodobieństwo rozwoju alergii u dzieci zdrowych rodziców wynosi około 10-20%. Jeżeli u jednego z rodziców rozpoznano chorobę alergiczną ryzyko rozwoju alergii u dziecka wzrasta do 20-40%, natomiast gdy rodzeństwo ma objawy alergii to ryzyko wzrasta o około 30%.
  • Rozwój cywilizacyjny i zanieczyszczenie środowiska naturalnego – największa zachorowalność na alergię występuje w krajach wysoko rozwiniętych w wyniku zwiększenia ekspozycji na kontakt z różnego rodzaju substancjami chemicznymi tj. detergenty, spaliny samochodowe, kosmetyki, dodatki do żywności.
  • Zwiększenie spożycia niektórych produktów spożywczych.
  • Przygotowywanie posiłków z żywności wysokoprzetworzonej (gotowe produkty, półprodukty).
  • Zwiększony udział w diecie produktów zawierających znaczne ilości:
  • środków konserwujących – kwas benzoesowy i benzoesany (E-210, E-211), azotany i azotyny (E-250, E-251, E-252),
  • przypraw – glutaminian sodu (E-621),
  • barwników – żółcień chinolowa (E-104), żółcień pomarańczowa (E-110), azorubina (E-122), czerwień koszenilowa (E-124), błękit patentowy (E-131), czerń brylantowa (E-151).

Alergia pokarmowa - objawy kliniczne

Klasyfikacja niepożądanych reakcji na spożyty pokarm wg Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (dane z 1995)

alergie

Nadwrażliwość na pokarmy przejawia się zaburzeniami chorobowymi wielu narządów, głównie skóry, dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. W przypadku alergii pokarmowej występują trzy rodzaje reakcji:

  • natychmiastowa – dotyczy ok. 50% przypadków. Występuje głównie u dzieci, a objawy kliniczne pojawiają się po 20-60 min. od spożycia alergenu pokarmowego, np. wstrząs anafilaktyczny, pokrzywka.
    Główne typy zaangażowanych komórek: limfocyty B, komórki tuczne, bazofile.
    Mechanizm: Podczas uczulenia limfocyty B produkują przeciwciała typu IgE, rozpoznające uczulający antygen, które oblepiają komórki tuczne i wprawiają je w stan podwyższonej gotowości. W czasie kolejnych zetknięć z antygenem przygotowane komórki tuczne rozpadają się i wydzielają duże ilości histaminy i innych substancji odgrywających rolę w procesie zapalnym, które wpływają na okoliczne tkanki. Jednocześnie ponowny kontakt z alergenem powoduje utrwalenie tzw. „pamięci immunologicznej” i naraża na zaostrzenie alergii.
  • cytotoksyczna – dotyczy ok. 20% przypadków, dochodzi w niej do zniszczenia komórek. Czas reakcji od zetknięcia z alergenem wynosi od 20 min. do kilku godzin.
    Główne typy zaangażowanych komórek: komórki NK, makrofagi.
    Mechanizm: Przeciwciała typu IgM i IgG błędnie wiążą się z komórkami organizmu i powodują ich niszczenie, poprzez aktywację innych mechanizmów układu odpornościowego: układu dopełniacza, komórek NK i fagocytów.
  • kompleksów immunologicznych – objawy kliniczne niekiedy mogą wystąpić po upływie kilku godzin lub dni od spożycia alergenu pokarmowego.
    Główne typy zaangażowanych komórek: neutrofile, płytki krwi.<
    Mechanizm: Rozwija się w następstwie zwiększenia przepuszczalności jelita. Prawidłowo funkcjonująca bariera jelitowa działa na zasadzie filtra, przepuszczając do krwi tylko odpowiednio złożone cząstki pokarmu. W wyniku uszkodzenia bariery, niestrawione w pełni składniki pokarmowe, przenikają przez ścianę jelita do krwi i są rozpoznawane jako alergeny. Powodują one wytwarzanie przez organizm przeciwciał typu IgG (głównie IgG1 oraz IgG3 o właściwościach opsonizujących), a więc tych odpowiedzialnych za tworzenie kompleksów immunologicznych i rozwój stanu zapalnego w organizmie (występowanie reakcji opóźnionej). Kompleksy immunologiczne, które odkładają się w tkankach (np. w nerkach) aktywują białka tzw. układu dopełniacza. Następnie kompleksy immunologiczne pobudzają neutrofile i płytki krwi, które gromadzą się i uszkadzają otaczającą tkankę.

Objawy

Objawy skórne:

  • Atopowe zapalenie skóry
  • Pokrzywka
  • Obrzęk Quincke‘go w okolicach twarzy i zgięciach stawów

Objawy ze strony układu oddechowego:

  • Kaszel
  • Niedrożność nosa
  • Nawracające zapalenie płuc
  • Obrzęk Quincke‘go występujący wewnątrznarządowo (głównie w krtani)

Objawy ze strony przewodu pokarmowego:

  • Biegunka o różnym nasileniu (ostra/przewlekła)
  • Wymioty
  • Śluz, krew w stolcu
  • Stany zapalne jelit
  • Zaparcia
  • Zapalenie przełyku
  • Nacieki eozynofilii w ścianie jelita
  • Kolka brzuszna

Ryzyko alergii pokarmowej u dziecka

Wywiad rodzinny Ryzyko alergii u dziecka
Brak alergii w najbliższej rodzinie 10 – 20%
Jedno z rodziców ma objawy alergii 20 – 40%
Starsze rodzeństwo ma objawy alergii 30%
Oboje rodzice mają objawy alergii 40 – 60%
Oboje rodzice mają takie same objawy alergii 72%

Alergia krzyżowa

Osoby, u których stwierdzono alergię wziewną i/lub kontaktową są w grupie wysokiego ryzyka wystąpienia tego samego rodzaju reakcji po spożyciu niektórych pokarmów, pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Jest to spowodowane reakcją krzyżową pomiędzy roślinami spokrewnionymi botanicznie oraz obecnością w produktach spożywczych pyłków roślinnych lub też innych alergenów o podobnym składzie. Objawy kliniczne alergii krzyżowej pojawiają się zazwyczaj 15-30 minut po spożyciu świeżych warzyw i/lub owoców. Dotyczą one chorych, u których współistnieje alergia wziewna na alergeny pochodzenia roślinnego. Przeciwciała klasy IgE wytwarzane przeciwko jednemu alergenowi wiążą się lub rozpoznają podobne białko innego pochodzenia. Przykładem jest PFS (pollen – food syndrome) np. zespół „brzozowo-jabłkowo-selerowy”/”bylicowo-selerowy”.
Główne objawy i dolegliwości dotyczą układu oddechowego:

  • Świąd gardła, krtani
  • Nieżyt nosa
  • Kaszel
  • Napady duszności
  • Częste dolegliwości mogą dotyczyć układu pokarmowego:
  • Bóle brzucha
  • Biegunki
  • Nudności, wymioty

Rzadziej występujące objawy skórne:

  • Pokrzywka
  • Wysypka
  • Świąd skóry
  • Rumień
  • Zaostrzenie atopowego zapalenia skóry

Leczenie alergii

Przyczynowe
Polega na wyeliminowaniu czynników, wywołujących reakcję alergiczną organizmu. Po ustaleniu, co wywołuje alergię, należy je całkowicie wyeliminować z diety (w przypadku pokarmów) lub z otoczenia (w przypadku zwierząt). Dobre efekty przynosi odczulanie, czyli immunoterapia swoista. Polega ona na podskórnym podawaniu niewielkich, rosnących dawek czynnika uczulającego, np. pyłku roślin, jadu os, pszczół aż do osiągnięcia dawki podtrzymującej, która powinna być podawana regularnie przez kilka lat. Organizm pacjenta wytwarza tolerancję na alergen tak, aby po kontakcie z nim nie występowały objawy chorobowe. Immunoterapia nieswoista, natomiast, polega na stosowaniu szczepionek bakteryjnych, które mają działanie immunostymulujące na układ odpornościowy. Doustnie podawane antygeny bakteryjne pobudzają komórki układu immunologicznego, znajdujące się w błonie śluzowej jelita i skąd rozprowadzane są po całym organizmie.
Objawowe
Polega na zwalczaniu objawów choroby za pomocą leków, często należących do różnych grup farmakologicznych. Prawidłowe leczenie farmakologiczne chorób alergicznych prowadzi do ustąpienia objawów choroby prawie u wszystkich pacjentów.
Leki stosowane w objawowym leczeniu alergii
Leki przeciwhistaminowe. Ich działanie polega na blokowaniu receptorów H1, przez co likwidują typowe objawy alergii. Powinny być stosowane przez cały okres występowania objawów.

  • Leki I generacji („klasyczne”) – mają silne działanie przeciwhistaminowe, sedatywne i antycholinergiczne. Powodują niestety różne działania niepożądane: senność, obniżona sprawność psychofizyczna, suchość błony śluzowej i jamy ustnej, zaparcia.
  • Leki II generacji – charakteryzują się wysoką skutecznością, dobrą tolerancją, przedłużonym czasem działania, co ogranicza ilość dawek stosowanych na dobę. Są praktycznie pozbawione działań niepożądanych. Należą do nich cetyryzyna, loratadyna, feksofenadyna, mizolastyna, azelastyna, lewokabastyna, astemizol, oratadinum.
  • Kromony. Ich działanie polega na hamowaniu reakcji alergicznej przez stabilizację błon komórkowych mastocytów (komórek, z których uwalniana jest histamina odpowiedzialna za większość objawów alergii) oraz wykazują bezpośrednie działanie przeciwzapalne. Występują również w formie do aplikacji donosowej i dospojówkowej. Należą do nich kromoglikan dwusodowy i nedokromil.
  • Glikokortykosterydy. Wykazują silne działanie przeciwzapalne, prowadząc do szybkiego ustępowania nawet znacznie nasilonych dolegliwości. Działają na komórki zapalne, hamując ich aktywność oraz zmniejszają przepuszczalność naczyń. Nie wykazują one praktycznie ogólnych objawów ubocznych. Do preparatów sterydowych zaliczamy beklometazon, budezonid, flutikazon, flunizolid, mometazon, triamcynolone.
  • Leki sympatykomimetyczne. Wpływają na autonomiczny układ nerwowy i są stosowane jako leczenie uzupełniające w pewnych chorobach alergicznych.
  • Leki obkurczające naczynia krwionośne – oksymetazolina, ksylometazolina, nafazolina.
  • Leki uwalniające noradrenalinę – efedryna, pseudoefedryna.

Dieta eliminacyjna i jej znaczenie
Unikanie ekspozycji na dany alergen. Bezwzględne wyłączenie z diety produktów, na które dana osoba jest uczulona. Główne cele:

  • Leczenie – eliminacja alergenów zmniejsza nasilenie objawów alergii a niekiedy całkowicie je eliminuje,
  • Odżywianie – dostarczanie wszystkich niezbędnych składników pokarmowych we właściwych ilościach i proporcjach poprzez zastąpienie wyeliminowanych z diety produktów innymi,
  • Prewencja – przeciwdziałanie nawrotom choroby oraz zapobieganie niedoborom żywieniowym.

Czas stosowania diety eliminacyjnej jest różny, od co najmniej 8 miesięcy do co najmniej roku.
Przy stosowaniu diety eliminacyjnej najważniejsza jest obserwacja własnego organizmu i jego reakcji na poszczególne pokarmy, wprowadzone do diety.

Literatura

  • Kowalcze Katarzyna (2010) „Alergie pokarmowe i krzyżowe”, Valeant Pharmaceuticals International

ISSN 1689-7730