Badania kliniczne w Polsce07.02.2012

autor: Magdalena Czułup
słowa kluczowe:

Czym są badania kliniczne?

Głównym celem prowadzenia badań klinicznych jest ocena, czy lek, który trafia na rynek do pacjentów jest bezpieczny i skuteczny. Ze względu na swój długofalowy i kosztowny charakter, badania kliniczne stanowią bardzo ważny element procesu rozwijania nowego leku – około dwóch trzecich (tj. ok. 590 mln USD) przeciętnego kosztu pracy nad cząsteczką wydawane jest właśnie na badania kliniczne. Firma farmaceutyczna (sponsor) ma prawo do wyłącznej sprzedaży leku w określonym czasie od jego zarejestrowania. Okres ochrony patentowej wynosi zwykle 10-15 lat. Po wygaśnięciu ochrony patentowej na rynek mogą być wprowadzone leki generyczne.

Proces prowadzenia badań klinicznych

Zanim nowa substancja trafi do rąk lekarzy i będzie szeroko stosowana jako lek, musi przejść wszechstronne testy laboratoryjne, próby na zwierzętach doświadczalnych i trzy fazy badań z udziałem ludzi, czyli badań klinicznych. Od uzyskania obiecujących syntez do pojawienia się terapeutyku na rynku upływa z reguły kilkanaście lat. Opracowanie nowego leku kosztuje obecnie około 800 milionów dolarów. Pierwszy etap prac nad substancją, która ma znaleźć zastosowanie w medycynie, nazywany jest przedkliniczną fazą badań. W tej części testów obiecujący związek musi przejść próby na komórkach in vitro (wyhodowanych poza organizmem żywym w warunkach laboratoryjnych), a następnie zostać przebadany na zwierzętach doświadczalnych.

Aby ostatecznie ocenić przydatność nowej substancji w leczeniu danego schorzenia, nieodzowne jest wykonanie szeregu badań klinicznych. Badanie kliniczne leku to dokładnie zaplanowany proces, w którym biorą udział zdrowi ochotnicy lub pacjenci. Proces ten ma na celu potwierdzenie lub weryfikację danych uzyskanych z analizy dotychczasowych publikacji naukowych, badań laboratoryjnych oraz badań nad wpływem leku na zwierzęta. Nie istnieje model zwierzęcy, który umożliwiłby zastąpienie podawania nowego leku ludziom. Podawanie leku różnym gatunkom zwierząt pomaga jedynie w przybliżonej ocenie cech nowej substancji.

* Badania kliniczne podzielone zostały na 4 fazy (I-IV) w zależności od głównego celu badania i typu uczestników badania (zdrowi ochotnicy czy chorzy).

  • Przedmiotem I fazy jest głównie ocena działania na organizm i bezpieczeństwa przyszłego leku. Najczęściej jest przeprowadzana u kilkudziesięciu zdrowych uczestników w specjalnie przygotowanych ośrodkach badawczych.
  • Celem II fazy jest ocena skuteczności leku. Badania tej fazy mogą trwać od kilku miesięcy do dwóch lat i bierze w nich udział do kilkuset pacjentów cierpiących na dane schorzenie. W tej fazie przeprowadza się dalszą ocenę skuteczności i bezpieczeństwa preparatu oraz ustala się ostateczną dawkę leku stosowaną w kolejnej fazie badań. Układ badań fazy II obejmuje wiele grup porównawczych, w których stosowane są różne dawki produktu badanego.
  • Przedmiotem III fazy jest potwierdzenie skuteczności i bezpieczeństwa leku. W badaniu, które trwa nawet do kilku lat, uczestniczy od kilkuset do kilku tysięcy chorych. Pozytywne wyniki badania umożliwiają uzyskanie pozwolenia na zarejestrowanie leku.
  • Celem fazy IV jest przeprowadzenie badań które pozwolą poszerzyć wiedzę lekarza i pacjentów na temat działania leku, który został już zarejestrowany. Przedmiotem badań są jedynie wskazania, które zostały zamieszczone w opisie leku.

Najważniejsze podmioty zaangażowane w badania kliniczne:

  • Sponsorzy: Sponsorami badań klinicznych najczęściej są firmy farmaceutyczne, jednak niektóre badania finansowane są przez instytucje akademickie i ośrodki badawcze. W pierwszym przypadku, badania kliniczne prowadzone są bezpośrednio przez firmy farmaceutyczne i / lub zlecone niezależnym firmom CRO.
  • CRO (Contract Research Organizations) czyli organizacje prowadzące badania kliniczne na zlecenie firm farmaceutycznych): W przeciwieństwie do firm farmaceutycznych, niezależne wyspecjalizowane firmy CRO są skoncentrowane wyłącznie na organizacji i nadzorowaniu badań klinicznych. Zarówno CRO jak i firmy farmaceutyczne zatrudniają tzw. monitorów (Clinical Research Associate  „CRA”) – czyli wykwalifikowany personel odpowiedzialny za monitorowanie procesu i współpracujący bezpośrednio z badaczami.
  • Ośrodki badawcze: W zależności od charakteru badań i obszaru terapeutycznego, badania kliniczne mogą być prowadzone w warunkach ambulatoryjnych i/lub w szpitalach. Kluczowa rolę w tym drugim przypadku pełnią dyrektorzy szpitali.
  • Badacze / Lekarze: Lekarze maja bezpośredni kontakt z pacjentami, są więc kluczowymi osobami w procesie badań klinicznych. Pracują indywidualnie lub z zespołem asystentów.
  • Pacjenci: Pacjenci cierpiący na specyficzne dolegliwości dobrowolnie zgłaszają się do udziału w badaniu klinicznym. Badaniu mogą poddać się zarówno w warunkach ambulatoryjnych jak i szpitalnych.
  • Regulatorzy rynku / Administracja: Instytucje nadzorujące i komisje bioetyczne opiniują (pozytywnie lub negatywnie) i zatwierdzają/odrzucają rozpoczęcie badania klinicznego. Ich rola to również zapewnienie, że przestrzegane jest prawo oraz wymagania Międzynarodowej Konferencji ds. Harmonizacji (ICH) i Dobrej Praktyki Klinicznej (GCP).

Na czym polega praca CRA?

Clinical Research Associate, czyli Monitor Badań Klinicznych, pełni kluczową rolę w procesie rozwoju leków. Osoby na tym stanowisku zarządzają i monitorują przebieg wszystkich działań badawczych w ośrodku badań klinicznych (w szpitalu lub innej placówce ochrony zdrowia), dbając o ich zgodność z protokołem badań. Nadzór ten obejmuje sprawdzenie, czy personel kliniczny ściśle przestrzega procedur badawczych, właściwie przechowuje i dozuje leki objęte próbą kliniczną oraz odpowiednio dokumentuje wyniki badań. Zadaniem CRA jest wychwycenie wszelkich odchyleń i usterek, a także zalecenie ośrodkom klinicznym działań gwarantujących najwyższą możliwą efektywność pozyskiwania danych.

Skuteczna rekrutacja pacjentów

Generalnie uważa się, że rekrutacja pacjentów w Polsce jest efektywna, głównie ze względu na następujące czynniki:

  • Czynnik wielkości populacji, zwłaszcza w porównaniu z innymi krajami regionu;
  • Większa motywacja dla pacjenta uczestniczącego w badaniu klinicznym niż ma to miejsce w przypadku rynków dojrzałych.

Wynika to z faktu, że uczestnicząc w badaniach pacjenci zazwyczaj mają dostęp do opieki medycznej na wyższym poziomie niż ma to miejsce w przypadku standardowej opieki zdrowotnej. Jeżeli chodzi o ten ostatni czynnik, pacjenci wydają się być dużo bardziej zmotywowani w Polsce, gdzie poziom standardowej opieki medycznej jest oceniany dużo niżej niż w krajach Europy Zachodniej. Udział w badaniach klinicznych, zwłaszcza w przypadku badań odbywających się w warunkach szpitalnych, bardzo często zapewnia lepszą jakość usług, szybszy dostęp do leczenia, dostępność drogich leków przy zerowym koszcie dla pacjenta, itp. Jednakże przewaga ta może zostać zniwelowana w najbliższych kilku latach, jeżeli jakość opieki medycznej w Polsce będzie zbliżała się do standardów zachodnich. Rekrutację pacjentów dodatkowo ułatwia gorszy stan zdrowia Polaków w porównaniu do krajów bardziej rozwiniętych.

Czy warto czy też nie warto uczestniczyć w takim projekcie? Czy pacjentowi grozi  niebezpieczeństwo?

Pierwsze, co się nasuwa na myśl, to nieoczekiwane działania niepożądane badanego leku, kolejne to prawdopodobieństwo otrzymania placebo. Ponadto zwiększone ryzyko związane z podejmowaniem dodatkowych badań diagnostycznych, zazwyczaj szerszych niż w standardowym postępowaniu. W rzeczywistości działania niepożądane są bardzo ściśle monitorowane, a badacz i pacjent są na bieżąco informowani o wszystkich ewentualnych zagrożeniach wynikających z zastosowanego eksperymentalnego leczenia. Placebo pacjent może otrzymać jedynie w przypadku, gdy nie jest ustalony aktualnie jednoznaczny standard leczniczy w danej chorobie. W innym przypadku pacjent zamiast placebo otrzyma jako porównawcze leczenie przyjęte za standardowe. Często swoją decyzję o uczestnictwie w badaniu pacjent opiera na uzyskaniu szansy na efektywniejsze leczenie, które nie jest jeszcze dostępne w inny sposób, zwłaszcza w przypadku chorób przewlekłych. W ośrodkach prowadzących badania kliniczne np. z zakresu reumatologii pacjenci kończąc jeden program naukowy deklarują, iż chętnie wezmą udział w kolejnym, bo nowy lek poprawił choć na trochę ich komfort życia. Czasami w przypadku choroby nowotworowej nowe leczenie jest nadzieją. W coraz cięższych czasach na decyzję może mieć wpływ również to, że jest to szansa na uzyskanie całkowicie bezpłatnego leczenia i diagnostyki. Niewątpliwie są to ważne aspekty z perspektywy pacjenta. Zdarzają się też pacjenci, którzy mówią wprost, że biorą udział w odkrywaniu nowych leków, by pomóc innym cierpiącym na tę samą chorobę.

Standardy prowadzenia badań klinicznych w Polsce

W celu ochrony bezpieczeństwa i prawa osób uczestniczących w badaniach klinicznych oraz zapewnienia rzetelności uzyskiwanych danych, opracowano i wdrożono reguły Dobrej Praktyki Klinicznej (Good Clinical Practice- GCP). Zasady te obowiązują także w Polsce. Na straży przestrzegania reguł GCP stoją wewnętrzne organy inspekcyjne firm oraz agencje zajmujące się rejestracją leków, na przykład amerykańska Komisja ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration- FDA). Ich kontrole odbywały się w Polsce wielokrotnie i nigdy nie doszło do wycofania dokumentacji rejestracyjnej z powodu naruszenia zasad Dobrej Praktyki Klinicznej. Potwierdza to wysoki standard prowadzonych w naszym kraju badań. Dzięki temu liczba prowadzonych w Polsce badań klinicznych dynamicznie się zwiększa. Reguły GCP wymagają, aby wszystkie badania kliniczne miały swoje podstawy naukowe oraz plan (tzw. protokół). Dokument ten jest szczegółowo oceniany pod względem etycznym i merytorycznym przez niezależne komisje bioetyczne. Komisje zwracają szczególną uwagę na treść informacji dla pacjenta oraz język, jakim informacja ta jest przekazywana.  Zgodnie z zasadami obowiązującymi w Unii Europejskiej, proces oceny etycznej i rejestracja badania klinicznego w Polsce przebiegają równolegle. Jednakże rozpoczęcie badania jest możliwe dopiero po uzyskaniu pozytywnej opinii komisji bioetycznej właściwej dla koordynatora badania klinicznego i otrzymaniu zgody Ministra Zdrowia, udzielanej na podstawie oceny dokumentacji dotyczącej projektu i badanego leku w Centralnej Ewidencji Badań Klinicznych (CEBK), jednostki działającej w ramach Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Zgodnie z zapisami ustawy prawo farmaceutyczne Minister Zdrowia może wstrzymać się od wydania zgody ale jeśli nie wyda zakazu prowadzenia badania będzie się ono mogło rozpocząć po 60 dniach od złożenia kompletnego wniosku. Wtedy również firma farmaceutyczna otrzymuje pozwolenie Prezesa Urzędu na przywóz do Polski leków nie zarejestrowanych, przeznaczonych wyłącznie do badań klinicznych. Włączenie pacjenta do badania przed wypełnieniem tych warunków nie jest możliwe. Lekarz prowadzący badanie i sponsor badania zobowiązany jest na bieżąco przekazywać komisji bioetycznej raporty dotyczące działań niepożądanych zgłaszanych przez pacjentów. Komisja może podjąć decyzję o wstrzymaniu badania, jeżeli eksperci uznają, że stosunek korzyści do ryzyka uniemożliwia dalsze prowadzenie projektu. Stanowi to dodatkowe zabezpieczenie praw pacjentów uczestniczących w badaniu. Również firma farmaceutyczna dostarcza na bieżąco do wszystkich lekarzy, CEBK i komisji bioetycznych informacje dotyczące działań niepożądanych, które wystąpiły w innych krajach biorących udział w projekcie. Dane te umożliwiają lekarzowi podjęcie decyzji co do sposobu postępowania z pacjentem, a komisjom wgląd w aktualną wiedzę o bezpieczeństwie leku. W przypadku pojawienia się nowych, istotnych danych dotyczących leku, pacjenci otrzymują uaktualnioną pisemną informację o badaniu z prośbą o rozważenie swojego dalszego udziału w nim.

Główne wyzwania polskiego rynku badań klinicznych.

Polski rynek badań klinicznych leków wart jest ok. 860 mln PLN i pozostaje największym rynkiem w Europie Środkowo-Wschodniej (włącznie z krajami WNP), skupiając 12% badań realizowanych w naszym regionie - wynika z raportu „Badania kliniczne w Polsce – Główne wyzwania” przygotowanego przez firmę doradczą PwC (wcześniej PricewaterhouseCoopers) na zlecenie Związku Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA oraz Stowarzyszenia na Rzecz Dobrej Praktyki Badań Klinicznych (GCP) w Polsce.

Eksperci PwC zauważają, iż w porównaniu do innych krajów, w Polsce w dalszym ciągu prowadzi się stosunkowo mało badań klinicznych. Najwięcej odbywa się ich nadal w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej. Rozwój tego rynku w Polsce uzależniony jest głównie od właściwych decyzji administracyjnych i przepisów. Jeśli powstanie u nas sprzyjające środowisko, to liczba badań klinicznych mogłaby wzrosnąć o 20%-30%, a tym samym powiększyć wpływy do budżetu o 45-65 mln PLN rocznie. Z drugiej strony wprowadzenie regulacji prawnych zbyt restrykcyjnych i tworzących bariery biurokratyczne może szybko doprowadzić do znacznego spadku zainteresowania Polską ze strony podmiotów zlecających badania kliniczne.

Proponowane przez autorów raportu zmiany w celu wykorzystania potencjału rynku obejmują:

  • Wprowadzenie bardziej sprzyjającego otoczenia regulacyjnego. W tym celu należałoby m.in. poprawić tempo/przejrzystość procedur administracyjnych.
  • Poprawę transparentności, zwłaszcza w zakresie podziału kompetencji między organami regulacyjnymi (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych i komisje bioetyczne).
  • Poprawę przejrzystości we współpracy pomiędzy sponsorami (lub firmami prowadzącymi badania kliniczne na zlecenie - CRO) a badaczami i ośrodkiem np. za pomocą umowy trójstronnej.
  • Poprawę jakości i przejrzystości współpracy z placówkami medycznymi, np. poprzez wprowadzenie w nich dedykowanych jednostek odpowiedzialnych za sprawy związane z badaniami klinicznymi.

Literatura:

  1. Marcin Walter, Badania kliniczne - organizacja, nadzór, monitorowanie, OINPHARMA, Warszawa 2004, wyd.1
  2. www.gcppl.org.pl/index.php/badania-kliniczne.
  3. www.cmkp.edu.pl/osrodek/Badania%20kliniczne%20w%20Polsce%202010.pdf

 

ISSN 1689-7730