Choroba Alzheimera07.04.2015

autor: Agata Białachowska
słowa kluczowe:

Na ekranach naszych kin pojawił się film Motyl przygotowany na podstawie powieści Lisy Genovy o tym samym tytule (oryg. Still Alice). U młodej prof. Harvardu zostaje rozpoznana choroba Alzheimera – wraz z bliskimi rozpoczyna ona nierówną walkę o zachowanie własnej tożsamości. Co warto wiedzieć na temat choroby, która dotyka coraz więcej osób na całym świecie?

To już pewne – nasze społeczeństwo się starzeje. W 2035 r. odsetek osób powyżej 65. roku życia ulegnie niemal podwojeniu. Jednocześnie rośnie liczba osób z otępieniem – demencją (łac. dementi) charakteryzującą się m.in. stopniową utratą pamięci krótko- i długotrwałej, zaburzeniami orientacji w czasie i przestrzeni, zmianami osobowości. Chorzy na demencję mają również problemy z mową (afazja), rozpoznawaniem przedmiotów (agnozja) i wykonywaniem czynności ruchowych (apraksja).
Rodzajów demencji jest wiele, ale najczęstszą jej postacią (60–80 proc. przypadków) jest choroba Alzheimera (AD, ang. Alzheimer’s Disease), na którą cierpi obecnie na świecie ponad 44 miliony ludzi, a w Polsce ponad 400 tys. To nieodwracalna i postępującą choroba mózgu odkryta przez Aloisa Alzheimera – niemieckiego profesora i dyrektora Kliniki Psychiatrii i Neurologii Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. Jako jednostka chorobowa została przyjęta na kongresie lekarzy w Lozannie w 1967 r.

Przyczyny

Bezpośrednią  przyczyną  choroby Alzheimera  jest  wystąpienie  zmian  neuropatologicznych  w mózgu. Składają się na nie blaszki amyloidowe (złogi beta-amyloidu występującego  zewnątrzkomórkowo) i sploty neurofibrylarne (sploty białka tau występującego wewnątrzkomórkowo). W tkance nerwowej gromadzą się białka o nieprawidłowej strukturze i doprowadzają do śmierci komórek. Dokładnie nie wiadomo, w jaki sposób przebiega ten proces, istnieje kilka hipotez i wciąż prowadzone są badania naukowe. Patologiczne zmiany w mózgu najpierw pojawiają się w płatach skroniowych. Zniszczenia dokonane wśród komórek nerwowych znajdują swoje odbicie w zmniejszeniu się masy mózgowia.
Nieuleczalna, nieodwracalna i postępująca
Zwykle choroba Alzheimera występuje u osób powyżej 65. roku życia (LOAD, ang. Late Onset AD). Coraz częściej z podejrzeniem występowania tej choroby zgłaszają się jednak młodsze osoby (EOAD, ang. Early Onset AD), u których zwykle jest ona dziedziczna (tzw. postać rodzinna) i często przebiega szybciej.
Początkowe objawy choroby mogą być interpretowane jako cechy przedwczesnego starzenia  się lub następstwo stresujących przeżyć. Czas trwania alzheimera określa się na od ok. czterech do kilkunastu lat, w trakcie których chory w nieprzewidywalnym tempie traci wszystkie umiejętności nabyte w trakcie dotychczasowego życia (m.in. jedzenie, wysławianie się, ubieranie). Fizycznie i psychicznie podupada i ostatecznie wymaga całkowitej opieki.
 10 głównych znaków ostrzegawczych:

  1. Zaburzenia pamięci utrudniające codzienne funkcjonowanie.
  2. Trudności  w wykonywaniu codziennych prac domowych.
  3. Zaburzenia językowe.
  4. Dezorientacja co do czasu i miejsca.
  5. Kłopoty w ocenie np. sytuacji.
  6. Zaburzenia myślenia abstrakcyjnego.
  7. Gubienie rzeczy.
  8. Zmienny nastrój.
  9. Zmiany osobowościowe.
  10. Utrata inicjatywy.

Rozwój

Każdy przypadek jest inny, ale można określić charakterystyczne, najczęściej występujące objawy choroby Alzheimera na trzech głównych jej etapach:

  1. Pierwsze stadium – otępienie o niewielkim nasileniu:
    • poszukiwanie w domu podstawowych przedmiotów,
    • wielokrotne zadawanie tych samych pytań, powtarzanie uwag,
    • problemy z pamięcią krótkotrwałą,
    • trudności ze znalezieniem się w nowym miejscu,
    • pozostawianie rzeczy w niewłaściwych miejscach,
    • powtarzanie czynności,
    • depresja,
    • zaburzenia snu,
    • zaniechanie dotychczasowych aktywności.
  2. Drugie stadium – otępienie umiarkowane:
    • zaburzenia pamięci krótko- i długotrwałej,
    • nadpobudliwość ruchowa,
    • trudności z przypominaniem sobie słów, zapominanie wątku w trakcie rozmowy,
    • agresja słowna i/lub fizyczna,
    • zaburzenia rytmu dobowego (senność w ciągu dnia, pobudzenie w nocy),
    • omamy (wzrokowe, słuchowe),
    • zespół błędnego rozpoznawania (np. rozmawianie z postaciami z telewizora).
  3. Trzecie stadium – otępienie głębokie (chory nie jest już zdolny do samodzielnego funkcjonowania):
    • nierozpoznawanie bliskich,
    • brak orientacji w czasie,
    • niewykonywanie samodzielnie nawet podstawowych czynności życiowych.

Czynniki ryzyka

Najważniejszym czynnikiem ryzyka w chorobie Alzheimera jest zaawansowany wiek. Po 85. roku życia ryzyko zachorowania wynosi prawie 50 proc.

Drugim ważnym czynnikiem jest aktywność intelektualna – im większa liczba połączeń neuronalnych, tym choroba pojawia się później i przebiega łagodniej. Zwraca się jednak uwagę na to, by ćwiczenia mające zapobiegać chorobie Alzheimera nie sprowadzały się wyłącznie do popularnego rozwiązywania krzyżówek. Warto ćwiczyć orientację w przestrzeni (np. zmieniać trasę powrotu do domu) lub wykonywać tzw. treningi pamięci, na które składają się specjalne ćwiczenia o różnym stopniu zaawansowania. Cenne jest uczenie się nowych rzeczy.

Istotna jest również aktywność społeczna - prowadzenie aktywnego życia towarzyskiego może zmniejszyć ryzyko zachorowania.

Kolejnymi czynnikami są m.in. przebyte urazy głowy i cukrzyca. W ostatnich latach pojawia się sporo doniesień naukowych na temat chorób czy przeżyć sprzyjających zachorowaniu bądź informacji na temat substancji mających zapobiegać rozwojowi alzheimera. Szczególnie ciekawe są te dotyczące żywności (kurkuma, zielona herbata, orzechy włoskie). Na pewno przez całe życie warto pamiętać o odpowiednim odżywianiu się (uwzględniającym m.in. wiek), ilości snu (im krócej śpimy, tym szybciej starzeje się nasz mózg) i aktywności fizycznej.

Ponadto nosicielstwo mutacji pewnych genów powoduje zachorowanie nawet ze 100 proc. pewnością, ale dziedziczna postać alzheimera dotyczy zaledwie ok. 1,5 proc. wszystkich przypadków. W  85 proc. przypadków sporadycznych (niedziedzicznych) czynnikiem ryzyka rozwoju alzheimera jest nosicielstwo przynajmniej jednego allelu genu APOE.

Diagnoza i leczenie

Pierwszym krokiem w diagnozie choroby Alzheimera jest badanie pamięci, najczęściej przeprowadzane przez neuropsychologa, neurologa lub psychiatrę. Specjalista stwierdza, czy zachodzące zmiany wykraczają poza normę i może wówczas kierować na dalszą diagnostykę. Istotne jest upewnienie się, czy obserwowane objawy nie wiążą się z np. zaburzeniem pracy tarczycy, niskim poziomem witaminy B12 i kwasu foliowego we krwi lub depresją. Nie każde kłopoty z pamięcią oznaczają demencję. Na dalszą diagnostykę składają się: ocena funkcji poznawczych, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny głowy. Nigdy nie można stwierdzić choroby Alzheimera ze 100 proc. pewnością, jest to możliwe dopiero po śmierci.

Choroba Alzheimera jest nieuleczalna – nie istnieje lek, który mógłby całkowicie zatrzymać jej rozwój lub przywrócić choremu utracone umiejętności i wspomnienia. Jednak niezwykle istotne jest jak najszybsze rozpoznanie choroby i podjęcie stosownych działań. Chory powinien być pod stałą opieką lekarza i mieć odpowiednio dobrane leki. Właściwe, jak najszybciej rozpoczęte i ukierunkowane leczenie może dać widoczne efekty w poprawie  samopoczucia i funkcjonowania chorego. Zdarza się, że dzięki dobrze dobranym lekom choroba na pewnym etapie przebiega wolniej i łagodniej.

Obecnie w leczeniu choroby Alzheimera najczęściej stosuje się inhibitory acetylocholino esterazy, które zwiększają działanie acetylocholinoesterazy, czyli  zwiększają poziom acetylocholiny w organizmie – przekaźnika istotnego w procesie uczenia się i zapamiętywania. Zwykle stosuje się je w początkowym i średniozaawansowanym  stadium choroby. Popularne to donepezil (m.in. Aricept®,  Cogiton®), rywastygmina (Exelon®) i galantamina (Reminyl®). W stadium średniozaawansowanym i późnym stosuje się lek należący tzw.  blokerów receptora N-metylo-D-asparaginian  (NMDA).  NMDA  są jednymi z receptorów kwasu glutaminowego, które uczestniczą  w  procesach  związanych  z uczeniem się i pamięcią. W przebiegu choroby Alzheimera dochodzi do nadmiernego pobudzenia tych receptorów. Jednym z antagonistów receptorów NMDA jest memantyna, która blokując na odpowiednio długi  czas receptor NMDA, zapobiega  powstawaniu   tzw. szumu informacyjnego. W Polsce memantyna jest dostępna pod nazwą Axura®, Ebixa® (także w plastrach) lub Biomentin®.

Ponadto stosuje się m.in. leki mające na celu łagodzenie objawów agresji i nasenne (jeśli następuje tzw. odwrócenie rytmu dobowego – chory jest aktywny w nocy i śpi lub jest senny w ciągu dnia). W opiece nad chorym istotna jest również rehabilitacja, odpowiednia dieta i stała kontrola stanu zdrowia. Ponieważ choroba Alzheimera w większości przypadków dotyczy seniorów, do typowych jej objawów dołączają problemy wynikające z wieku i dodatkowe schorzenia (np. cukrzyca), co znacznie utrudnia opiekę.

Często pojawiają się nowe doniesienia naukowe na temat możliwości szybkiego rozpoznania choroby Alzheimera. Przykładowo, wrocławscy uczeni opracowują metodę wykrywania alzheimera poprzez głos (wysokość i natężenie dźwięków) oraz mowę (zakres słownictwa, sposób formułowania zdań). Inne wiadomości dotyczą także leczenia. Niedawno naukowcy opublikowali wyniki badań dotyczących kurkuminy (związku występującego w kurkumie). Od dawna wiadomo, że posiada ona właściwości pomagające walczyć z procesem gromadzenia się blaszek beta-amyloidowych, ale na przeszkodzie w stosowaniu leków zawierających kurkuminę stała bariera krew-mózg. Wymyślono, że lek może być w postaci aerozolu i dostawać się do organizmu podczas wdechu. Badania póki co przeprowadzono na myszach. Z roku na rok tego typu informacji jest coraz więcej.

Opieka

Chorzy i opiekunowie czekają na lek, ale przede wszystkim każdego dnia stoją przed ogromnym wyzwaniem, jakim jest opieka nad chorym na alzheimera. Najczęściej opiekunami są współmałżonkowie chorych (ok. 70 proc. przypadków), a więc osoby również w podeszłym wieku. Opieka nad chorym stanowi dla nich ogromne obciążenie fizyczne i psychiczne. Częściej występuje u nich depresja i choroby serca. Drugim najczęściej występującym opiekunem chorego są jego dzieci, czyli osoby w wieku produkcyjnym, które często nie mogą sobie pozwolić na rezygnację z pracy zawodowej oraz poświęcić odpowiedniej ilości czasu na opiekę ze względu na własną rodzinę. 94 proc. badanych Polaków uważa, że podjęcie opieki nad bliskim wyraźnie obniża komfort dotychczasowego życia.

Z badań wynika, że opiekunowie nie tylko są wyczerpani, ale też odczuwają niedostatek informacji na temat choroby. Wciąż zbyt rzadko przed wystąpieniem najtrudniejszych objawów choroby zgłaszają się po pomoc. Zaczynają jej szukać dopiero wtedy, gdy dochodzi do tragedii (np. chory zimą, w koszuli nocnej „ucieka” z domu) lub są u kresu sił. Walka z chorobą Alzheimera, o jakość życia chorego, prowadzona w pojedynkę całkowicie przywiązuje do domu. Opiekunowie muszą więc nauczyć się prosić o pomoc najbliższych i/lub zdecydować się szukać pomocy np. w organizacjach pozarządowych posiadających wśród swoich usług możliwość kierowania wykwalifikowanej opiekunki. Często istotna jest choć godzina spędzona poza domem, oderwanie się od problemów związanych z chorobą (wykwalifikowani opiekunowie zapewniają chorym bezpieczeństwo, organizują zajęcia, podają jedzenie, kąpią itd.). Zwykle w zaawansowanym i późnym etapie choroby dla opiekunów trudne jest również przełamanie bariery wstydu i wstrętu podczas wykonywania czynności pielęgnacyjnych (np. mycie, zmiana pieluchy).

Nie zawsze udaje się zorganizować opiekę w domu chorego, który jest zwykle miejscem, gdzie czuje się on najlepiej. Wówczas warto poszukać placówki mającej doświadczenie w opiece nad chorymi na alzheimera (ośrodek dziennego pobytu lub ośrodek opiekuńczy, gdzie chory przebywa na stałe). Obecnie ponad 50 proc. badanych Polaków, którzy w przeszłości mieli do czynienia z ośrodkiem opieki długoterminowej w związku z bliską osobą, planują skorzystać z takich usług osobiście.

Opiekunowie chorych powinni również pamiętać o:

 

  • odpowiednim zabezpieczeniu domu i dokumentów chorego,
  • udzielenie im przez chorego pełnomocnictwa notarialnego (podpis osoby cierpiących na alzheimera w sensie prawnym jest nieważny!),
  • złożeniu wniosku o ubezwłasnowolnienie chorego, gdy choroba jest w stadium zaawansowanym (przede wszystkim ze względów bezpieczeństwa),
  • otrzymaniu przez chorego orzeczenia o niepełnosprawności (chorzy na alzheimera to osoby całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji),
  • odpowiedniej komunikacji z chorym (m.in. nie należy traktować go jak dziecko, oczekiwać zapamiętywania informacji czy tłumaczyć, że jest w błędzie),
  • dbaniu o własne zdrowie i komfort psychiczny.

Więcej informacji na temat opieki nad chorym udostępniają m.in. organizacje pozarządowe działające w całej Polsce, statutowo zajmujące się udzielaniem pomocy chorym i ich bliskim.

Literatura:

 

  1. Rocznik demograficzny 2011, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2011,
  2. Prognoza ludności na lata 2008–2035, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2009.
  3. www.alz.org/alzheimers_disease_what_is_alzheimers.asp (dostęp: 19 marca 2015 r.).
  4. www.alzheimerwielkopolska.pl (dostęp: 19 marca 2015 r.).
  5. C. Dalla C. wsp., Females learn trace memories better than males, thereby preserving  more neurons in their hippocampus, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 2009; 106: 2927-2932.
  6. S. Michalak, Memantyna – strategia postępowania  w  chorobie  Alzheimera, „Neurologica”, 2003, 3, „Neurologica” 2004, 2.
  7. A. Białachowska, D. Dudek, Pobij alzheimera! Codziennie zadawaj mu ciosy i wygrywaj niejedną bitwę, Wielkopolskie Stowarzyszenie Na Rzecz Osób z Chorobą Alzheimera, Poznań 2012.
  8. T. Parnowski, Choroba Alzheimera, PZWL, Warszawa 2010.
  9. Analog kurkuminy pomocny w leczeniu alzheimera, Serwis Nauka w Polsce - www.naukawpolsce.pap.pl.
  10. Badanie opinii na temat ośrodków opieki długoterminowej, przeprowadzone metodą wywiadów internetowych CAWI przez ARC Rynek i Opinia, 2014.

Agata Białachowska

Biolog, redaktor prowadząca, dziennikarz, członek zarządu Wielkopolskiego Stowarzyszenia Na Rzecz Osób z Chorobą Alzheimera (www.alzheimerwielkopolska.pl), autorka publikacji i projektów związanych z chorobą Alzheimera

ISSN 1689-7730