Osoba wykwalifikowana w przemyśle farmaceutycznym07.11.2012

autor: Magdalena Czułup
słowa kluczowe: farmacja

Prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie wytwarzania lub importu produktu leczniczego wiąże się z koniecznością spełnienia szeregu szczegółowych wymogów wynikających z ustawy Prawo farmaceutyczne. Jednym z tych wymogów jest sprawowanie przez wytwórcę i importera kontroli jakości wytwarzanych lub importowanych produktów, przy czym czynności w tym zakresie powinna podejmować wykwalifikowana osoba. Przedmiotem niniejszego artykułu jest przedstawienie aspektów prawnych działalności Osoby Wykwalifikowanej (ang. Qualified Person) oraz wymagań jakim powinna odpowiadać.

Doświadczona Osoba Wykwalifikowana pełni kluczową rolę w firmie farmaceutycznej. Jej doświadczenie i umiejętności powodują, iż jest ona postrzegana, nie tylko jako osoba zwalniająca serię do obrotu, ale również jako osoba stojąca na straży zapewnienia jakości produktu leczniczego. Koncepcja Osoby Wykwalifikowanej w Unii Europejskiej została sformułowana wiele lat temu. W Polsce prawna odpowiedzialność Osoby Wykwalifikowanej zaczęła obowiązywać na mocy Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2 października 2006 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania, gdzie napisano „Wytwórca i Osoba Wykwalifikowana ponoszą także odpowiedzialność prawną”. Wymagania, jakim powinna odpowiadać Osoba Wykwalifikowana odpowiedzialna za jakość i kontrolę serii produktu leczniczego przed wprowadzeniem na rynek, początkowo były określone w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 26 września 2002 r., które utraciło moc 15 grudnia 2005r. i zastąpione zostało obecnie obowiązującym Rozporządzeniem MZ z 2 lutego 2006.

Początkowo, odpowiedzialność Osoby Wykwalifikowanej głównie dotyczyła zwalniania serii oraz podejmowania decyzji w przypadku problemów z jakością produktu na rynku. Na przestrzeni kilku lat zadania i zakres QP zostały rozszerzone. Wejście w życie Rozporządzenia MZ z 2 października 2006 w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania, które następnie zastąpiono Rozporządzeniem MZ z dnia 1 października 2008 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania  zmieniło zasadniczo rolę Osoby Wykwalifikowanej, ponieważ oprócz tradycyjnej odpowiedzialności związanej z podejmowaniem decyzji o zwolnieniu lub niedopuszczeniu serii produktu leczniczego do obrotu, zakres jej odpowiedzialności dotyczy również takich zagadnień jak:

  • Przegląd Jakości Produktu
  • Wytwarzanie kontraktowe
  • Reklamacje i wycofania
  • Działania wyjaśniające
  • Badania stabilności
  • Próby referencyjne i archiwalne
  • Zatwierdzanie zmian

Wymagania prawne jakie powinna spełniać Osoba Wykwalifikowana

Produkt leczniczy wprowadzany do obrotu na terytorium UE musi posiadać pozwolenie na dopuszczenie do obrotu, musi być wytworzony zgodnie z wymaganiami Dobrej Praktyki Wytwarzania (GMP), a dodatkowo przed wprowadzeniem go do obrotu musi być zwolniony do obrotu zgodnie z wymaganiami GMP. Zgodnie z prawem farmaceutycznym UE za zwolnienie produktu leczniczego do obrotu odpowiada Osoba Wykwalifikowana, która musi spełniać wymogi określone w:

  1. Dyrektywie 2004/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 31 marca 2004 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi, Artykuł 49.
  2. Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 2 lutego 2006r. w sprawie wymagań jakim powinna odpowiadać osoba wykwalifikowana odpowiedzialna za jakość i kontrolę serii produktu leczniczego przed wprowadzeniem na rynek.

W powyższych aktach zapisano, iż Osoba Wykwalifikowana musi posiadać dyplom ukończenia studiów wyższych w Rzeczpospolitej Polskiej i tytuł zawodowy magistra na jednym z następujących kierunków: biologia, farmacja, analityka medyczna, biotechnologia, chemia, technologia chemiczna, inżynieria chemiczna i procesowa albo posiadać ukończone studia wyższe na kierunku lekarskim albo kierunku weterynaria. Może też posiadać dyplom w tym samym zakresie uzyskany za granicą uznawany w RP za równorzędny na podstawie umów międzynarodowych lub w przypadku braku takich umów w drodze nostryfikacji. Podkreślmy przy tym, że osoba która ukończyła studia wyższe na kierunku lekarskim może pełnić funkcję osoby odpowiedzialnej w procesie wytwarzania produktów leczniczych weterynaryjnych a absolwent weterynarii – w procesie wytwarzania produktów leczniczych  przeznaczonych do użytku przez ludzi. Nie jest przy tym konieczne uzyskanie przez osoby posiadające kwalifikacje wymienione w ustawie żadnych dodatkowych kwalifikacji zawodowych jak np. w przypadku absolwenta kierunku lekarskiego zdanie Lekarskiego Egzaminu Praktycznego (LEP).

Osoba Wykwalifikowana powinna posiadać co najmniej 2 letni staż pracy w wytwórniach produktów leczniczych przy wykonywaniu czynności z zakresu analizy jakościowej i ilościowej produktów leczniczych, surowców farmaceutycznych lub innych badań i czynności kontrolnych niezbędnych do oceny jakości produktów leczniczych i warunków ich wytwarzania. Staż ten może, w braku szczególnych zastrzeżeń w ustawie, poprzedzać uzyskanie przez taką osobę wykształcenia niezbędnego do pełnienia funkcji Osoby Wykwalifikowanej. Czas trwania praktycznego doświadczenia może zostać skrócony o jeden rok w przypadku, gdy studia uniwersyteckie trwają co najmniej pięć lat oraz o półtora roku w przypadku, gdy studia uniwersyteckie trwają co najmniej sześć lat. Osoby niespełniające powyższych wymagań, pełniące obowiązki Osoby Wykwalifikowanej mogą nadal pełnić swoje obowiązki, z zastrzeżeniem iż posiadają, co najmniej dwuletni staż pracy w wytwórniach produktów leczniczych przy wykonywaniu czynności z zakresu analizy jakościowej i ilościowej produktów farmaceutycznych lub innych badań i czynności kontrolnych niezbędnych do oceny jakości produktów leczniczych i warunków ich wytwarzania. Osoby te, zobowiązane były dostosować się do wymagań określonych w odpowiednim rozporządzeniu w terminie do 1 listopada 2007 r.

Osoba Wykwalifikowana powinna posługiwać się biegle językiem polskim w mowie i piśmie. Osoba Wykwalifikowana będąca obywatelem innego niż RP państwa członkowskiego UE, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA)- strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej spełnienie tego wymagania potwierdza złożeniem oświadczenia.

Wnioskodawca ubiegający się o zezwolenie na wytwarzanie produktu leczniczego lub import powinien zatrudniać Osobę Wykwalifikowaną, odpowiedzialną za zapewnienie przed wprowadzeniem na rynek, że każda seria produktu leczniczego została wytworzona i skontrolowana zgodnie z przepisami ustawy oraz wymaganiami zawartymi w  specyfikacjach i dokumentach stanowiących podstawę dopuszczenia do obrotu tego produktu. Wytwórca produktów leczniczych przed zatrudnieniem pracownika na stanowisko Osoby Wykwalifikowanej, musi zgłosić ten fakt do Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego (GIF) w celu akceptacji kandydatury. Wniosek musi zawierać pełne dane potwierdzające zgodność kwalifikacji kandydata z wymaganiami prawa. Po uzyskaniu pozytywnej opinii GIF-u, dany kandydat może wykonywać obowiązki Osoby Wykwalifikowanej.

Certyfikacja i zwalnianie serii przez Osobę Wykwalifikowaną

Osoba Wykwalifikowana jest odpowiedzialna za zapewnienie przed wprowadzeniem na rynek, że każda seria produktu leczniczego wytworzonego na terenie UE spełnia wymagania zawarte w prawie farmaceutycznym, w szczególności, że została wytworzona zgodnie w wymaganiami określonymi w pozwoleniu na dopuszczenie do obrotu. Należy pamiętać, że zwalniane przez QP powinny być także produkty lecznicze przeznaczone do badań klinicznych. W przypadku produktów leczniczych pochodzących z państw trzecich, Osoba Wykwalifikowana musi zapewnić, że każda seria produktów leczniczych została poddana w państwie członkowskim UE przywozu pełnej analizie jakościowej i ilościowej przynajmniej wszystkich substancji czynnych oraz innym testom i badaniom koniecznym do zapewnienia jakości produktów leczniczych pod kątem wymogów pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Wyjątek stanowią serie produktów, które przeszły takie kontrole w państwie członkowskim UE, są one wówczas zwolnione ze wspomnianych kontroli, jeżeli są wprowadzane do obrotu  w innym państwie członkowskim i są do nich dołączone sprawozdania kontrolne podpisane przez osobę Wykwalifikowaną. Osoba Wykwalifikowana poświadcza przeprowadzenie powyższych czynności własnoręcznym podpisem w rejestrze lub równoważnym dokumencie przeznaczonym do tego celu i zapewnia, że rejestr jest na bieżąco aktualizowany w miarę przeprowadzania czynności i pozostaje do dyspozycji przedstawicieli właściwych władz na okres określony w przepisach państwa członkowskiego UE.

Przegląd Jakości Produktu

Osoba wykwalifikowana odpowiedzialna za końcową certyfikację serii, wspólnie z podmiotem odpowiedzialnym, powinna zapewnić, że przegląd jakościowy jest odpowiedni i że jest dokonywany we właściwym czasie. Przegląd jakości produktu to regularny, okresowy (zwykle przeprowadzany raz do roku) przegląd jakościowy wszystkich zarejestrowanych produktów leczniczych, łącznie w produktami przeznaczonymi wyłącznie na eksport przeprowadzany w celu określenia poprawy produktu i procesu.

Badania stabilności

Celem programu ciągłego monitorowania stabilności jest monitorowanie produktu w ciągu jego okresu ważności oraz określenie, że produkt pozostaje i można oczekiwać, że będzie pozostawał w zgodzie ze specyfikacjami, kiedy jest przechowywany w warunkach określonych na etykiecie. Należy udostępniać wyniki ciągłego badania stabilności personelowi kluczowemu a w szczególności Osobie Wykwalifikowanej w formie raportów z badania stabilności. Osoba Wykwalifikowana w momencie powzięcia informacji o nie spełnianiu wymagań specyfikacji przez dany produkt, musi podjąć decyzję o wycofaniu danej serii produktu z obrotu. Decyzję tę przekazuje w formie wniosku do odpowiednich władz.

Reklamacje i wycofania produktu

Osoba Wykwalifikowana powinna być powiadamiana o każdej reklamacji, postępowaniu wyjaśniającym lub wycofaniu produktu. W praktyce najlepszym rozwiązaniem zapewniającym szybkie i właściwe działanie jest proceduralne określenie, iż Osoba Wykwalifikowana jest osobą pierwszego kontaktu w przypadku otrzymania przez wytwórcę decyzji o wycofaniu danej serii produktu z obrotu oraz jest odpowiedzialna za koordynację i przeprowadzenie akcji wycofania.

Próby referencyjne i archiwalne

Osoba Wykwalifikowana, która certyfikuje serię przeznaczoną do sprzedaży, powinna zapewnić, że odpowiednie próby referencyjne i archiwalne są w razie potrzeby dostępne w odpowiednim czasie.

Kontrola zmian

Osoba Wykwalifikowana musi uczestniczyć w kontroli zmian. W firmie farmaceutycznej musi istnieć pisemna procedura kontroli zmian, w której powinno być zaznaczone, iż wniosek dotyczący każdej zmiany, zarówno tej wymagającej wprowadzenia zmian w pozwoleniu na dopuszczenie do obrotu, jak i tej niewymagającej zgłoszenia do odpowiednich władz rejestracyjnych powinien zostać przedłożony Osobie Wykwalifikowanej, która będzie mogła wziąć pod uwagę ocenę danej zmiany i wyrazić swoją opinię.

Osoba Wykwalifikowana a Pharmacovigilance

Osoba Wykwalifikowana, dla której priorytetem jest zapewnienie realnego bezpieczeństwa pacjenta, oraz która ponosi odpowiedzialność z tytułu wprowadzenia do obrotu produktu leczniczego niebezpiecznego, powinna współpracować z osobą odpowiedzialną za monitorowanie bezpieczeństwa farmakoterapeutycznego produktu leczniczego w zakresie analizy informacji wynikających z pojedynczych raportów o działaniach niepożądanych spontanicznych występujących w badaniach porejestracyjnych i badaniach klinicznych, okresowych raportów o bezpieczeństwie itp.

Dobrze wyszkolona Osoba Wykwalifikowana to jeden z czynników sukcesu firmy farmaceutycznej. Osoba Wykwalifikowana powinna ustawicznie dokształcać się i ciągle śledzić przepisy prawne.

Decyzja o zwolnieniu produktu leczniczego do obrotu jest samodzielną i autonomiczną decyzją Osoby Wykwalifikowanej, podejmowana przez nią na podstawie wyników przeprowadzonych badań i dokumentów dotyczących wytwarzania. Osoba Wykwalifikowana nie może być związana poleceniem służbowym co do zwolnienia produktu leczniczego do obrotu. Wytwórca zgodnie z prawem farmaceutycznym ma obowiązek umożliwienia Osobie Wykwalifikowanej podejmowania niezależnych decyzji w ramach udzielonych jej uprawnień, a konsekwencją niewywiązania się z tego obowiązku może być utrata zezwolenia na wytwarzanie. W zależności od charakteru stwierdzonych odchyleń Osoba Wykwalifikowana ma prawo do zatrzymania produkcji, zakazania używania niewłaściwego sprzętu lub wyposażenia bądź wstrzymania wszelkich działań mogących zaszkodzić jakości wytwarzanego produktu. Osoba odpowiedzialna za zwalnianie serii produktu leczniczego do obrotu jest upoważniona do ewentualnej interwencji w każdej jednostce funkcjonalnej wytwórni po stwierdzeniu wady, niezgodności lub wszelkich innych przypadków oznaczających brak skuteczności systemu jakości.

Literatura:

  1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2006 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać osoba wykwalifikowana odpowiedzialna za jakość i kontrolę serii produktu leczniczego przed wprowadzeniem na rynek.
  2. Prawo farmaceutyczne/ ustawa z 6 września 2001 r., z późniejszymi zmianami Dz.U.04.53.533/, Artykuł 48
  3. Dyrektywa 2004/27/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 31 marca 2004 r. w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi, Artykuł 51.
  4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 października 2006 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania (Dz.U. z 26 października 2006 r.) wraz z załącznikiem do Rozporządzenia.
  5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 października 2008 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania (Dz. U. z dnia 17 października 2008 r.)
  6. http://farmacja.e-bmp.pl/swoboda-decyzji-osoby-wykwalifikowanej,3803,art.html
  7. http://www.e-gmp.pl/2008/05/osoba-wykwalifikowana/

ISSN 1689-7730