Zespół metaboliczny - przyczyny i leczenie dietetyczne07.11.2014

autor: Katarzyna Szatkowska
słowa kluczowe:

Wraz z rozwojem cywilizacyjnym liczba osób ze zdiagnozowanym zespołem metabolicznym diametralnie wzrasta. Nie jest on odrębną jednostką chorobową, a połączeniem kilku czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego i cukrzycy typu 2. Czynniki te bezpośrednio zależą od diety współczesnych społeczeństw i siedzącego trybu życia.

Kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego

Aktualnie równolegle obowiązują dwa kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego. Według amerykańskiego raportu Adult Treatment Panel III (ATP III) do stwierdzenia zespołu metabolicznego niezbędne jest zdiagnozowanie u danej osoby występowania co najmniej trzech z pięciu wymienionych nieprawidłowości:

  • otyłość brzuszna diagnozowana jako obwód talii ≥ 102 cm u mężczyzn i ≥ 88 cm u kobiet
  • podwyższone stężenie triglicerydów we krwi (≥150 mg/dl)
  • podwyższone stężenie frakcji cholesterolu HDL we krwi (<40 mg/dl u mężczyzn, <50 mg u kobiet)
  • podwyższone ciśnienie tętnicze (≥130/85 mm Hg) lub leczenie nadciśnienia tętniczego
  • podwyższone stężenie glukozy we krwi na czczo (≥100 mg/dl) lub cukrzyca typu 2

Z kolei zgodnie z zaleceniami Światowej Federacji Diabetologicznej (International Diabetes Federation – IDF) do stwierdzenia zespołu metabolicznego konieczne jest stwierdzenie otyłości brzusznej (obwód talii u mężczyzn ≥94 cm, u kobiet ≥ 80 cm) wraz ze współistnieniem dwóch z wymienionych zaburzeń:

  • podwyższone stężenie triglicerydów we krwi (≥150 mg/dl)
  • podwyższone stężenie frakcji cholesterolu HDL we krwi (<40 mg/dl u mężczyzn, <50 mg u kobiet)
  • podwyższone ciśnienie tętnicze (≥130/85 mm Hg) lub leczenie nadciśnienia tętniczego
  • podwyższone stężenie glukozy we krwi na czczo (≥100 mg/dl) lub cukrzyca typu 2

Z badań epidemiologicznych wynika, że kryteria rozpoznania IDF spełnia w Polsce aż 26,2% społeczeństwa czyli blisko 10 mln osób!

Przyczyny zespołu metabolicznego

Naukowcy nie mają wątpliwości co jest przyczyną zespołu metabolicznego. To choroba cywilizacyjna, za którą odpowiada nieprawidłowa dieta połączona z niewielką aktywnością fizyczną. Spożywanie dużej ilości tłuszczów zwierzęcych, cholesterolu, cukrów prostych oraz soli bezpośrednio wpływa na pojawienie się zaburzeń w zakresie masy ciała, lipidogramu, glikemii oraz ciśnienia tętniczego.

Leczenie dietetyczne

W leczeniu osób z zespołem metabolicznym pierwszoplanowe znaczenie ma eliminacja jego przyczyn poprzez dietoterapię połączoną z modyfikacją trybu życia. Głównym celem pacjenta z zespołem metabolicznym powinna być redukcja masy ciała. Z tego względu zalecana jest opieka profesjonalnego dietetyka, który zaproponuje niskokaloryczny jadłospis, najprawdopodobniej o cechach diety śródziemnomorskiej.

Dieta ta stawia bowiem na wysokiej jakości produkty, które zawierają składniki wspomagające leczenie zaburzeń zespołu metabolicznego. Pochodzące z oliwy z oliwek oraz ryb nienasycone kwasy tłuszczowe redukują stężenie frakcji cholesterolu HDL oraz triglicerydów. Błonnik, w który bogate są warzywa (w tym strączkowe) i owoce, reguluje ciśnienie krwi, zmniejsza glikemię oraz pomaga w leczeniu nadwagi i otyłości dzięki właściwości obniżania gęstości energetycznej posiłków. Dania obfitujące w błonnik są bardziej sycące, przy jednoczesnej niższej kaloryczności. Po spożyciu owsianki o wartości energetycznej 300 kcal czujemy się nieporównywalnie bardziej syci niż po batoniku o takiej samej kaloryczności.

Wzorując się na diecie śródziemnomorskiej, do posiłków osoby z zespołem metabolicznym warto wprowadzić dużą ilość ziół, szczególnie świeżych. Ich obecność pomaga zmniejszyć ilość stosowanej w kuchni soli, a przez to obniżyć ciśnienie krwi. Na zmniejszenie ciśnienia pozytywnie wpłynie także ograniczenie ilości przyjmowanych produktów wysokoprzetworzonych, np. konserw (mięsnych, warzywnych), wędzonek, chipsów i innych słonych przekąsek. Sporo sodu może znajdować się także w produktach, które słone się nie wydają: płatkach kukurydzianych, żółtych serach czy jasnym pieczywie. Usunięcie ich z diety jest bardzo wskazanie, nie tylko ze względu na sól, ale także proste cukry i nasycone tłuszcze zwierzęce. Tych dwóch składników należy się bezwzględnie wystrzegać. Są to bowiem główni winowajcy zarówno otyłości, jak i zaburzeń glikemii oraz gospodarki lipidowej. Ich największe ilości znajdują się w słodyczach. W cukry bogate są ponadto słodkie napoje i niektóre produkty mleczne. Tłuszcze nasycone występują natomiast w produktach pochodzenia zwierzęcego: tłustym mięsie, maśle, śmietanie itp. Dlatego należy wybierać chudsze gatunki mięs (drób, polędwicę), zdrowsze metody gotowania (duszenie, pieczenie, gotowanie na parze lub smażenie bez tłuszczu) oraz odłuszczony nabiał.

Prócz jakościowej modyfikacji diety, należy wprowadzić także modyfikację ilościową. Wartość  energetyczna dziennego jadłospisu pacjenta z zespołem metabolicznym powinna być o 400-600 kcal niższa w stosunku do jego zapotrzebowania, ustalonego np. za pomocą analizatora składu ciała.
W zespole metabolicznym, właściwie skomponowana dieta szczególnie mocno wspomaga leczenie farmakologiczne. Często pozwala na zmniejszenie dawki przyjmowanych leków, a także poprawia samopoczucie i ogólną jakość życia pacjenta.

Literatura:

  1. Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010.
  2. Szostak W.B., Cichocka A.: Dieta śródziemnomorska w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2. Wyd. Medyk Sp. z o.o., Warszawa 2012.
  3. Zdrojewski T, Bandosz P, Szpakowski P, Konarski R, Manikowski A, Wołkiewicz E, Jakubowski Z, Łysiak-Szydłowska W, Bautembach S, Wyrzykowski B.: Rozpowszechnienie głównych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce. Wyniki badania NATPOL PLUS Kardiol. Pol 2004; 61 (supl. IV): IV1-IV26.

ISSN 1689-7730